w zwycięskiej bitwie Fryderyka Wielkiego nad wojskami austriackimi pod Lutynią. Odbudowany w l. 1867-69, obecną formę zyskał po pracach konserwatorskich prowadzonych w l. 1929-30.

Historia

Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła w Lutyni pochodzi z 1335 roku. Obecny wzniesiono zapewne w XV w.; w l. 1560-1654 był świątynią protestancką.

W l. 1608-09 został odnowiony i otoczony obronnym murem bastejowym, ufundowanym przez Christopha von Hochberga i jego żonę Annę z domu von Schellendorf. W 1655 r. świątynię opisano jako kamienną budowlę, z wysoką wieżą i sklepionym prezbiterium, opasaną mocnym murem.

Dnia 5 XII 1757 r. kościół został uszkodzony przez ostrzał artyleryjski, w najsłynniejszej bitwie wojny siedmioletniej, którą stoczono pod Lutynią. Podczas szturmu wojsk Fryderyka Wielkiego na wojska austriackie dowodzone przez księcia Karola Lotaryńskiego, zniszczony został hełm oraz ostatnia, drewniana kondygnacja wieży. Zawaliły się dachy i częściowo sklepienie prezbiterium oraz strop nawy, naruszone zostały mury wieży i nawy, zburzona zakrystia. Opuszczoną na wiele lat świątynię odbudowano dopiero w 1783 r. z inicjatywy Ludwiga von Königsdorfa. W 1813 r. ponownie uległa uszkodzeniom w czasie kampanii napoleońskiej.

W 1856 r. osobisty patronat nad ponowną odbudową kościoła objął król pruski Fryderyk Wilhelm IV. Po długotrwałych uzgodnieniach i kilku wersjach projektowych, ostatecznie w l. 1867-69 przywrócono budowli dawną bryłę, nadając całości charakter neogotycki, przy zachowaniu ocalałych elementów konstrukcji i detalu. Wieżę nadbudowano opinając ją narożnymi przyporami, które zdobiły pinakle i nakryto wysokim, ostrosłupowym hełmem, z trójkątnymi szczycikami nad otworami okiennymi ostatniej kondygnacji. Przywrócono też attykowy szczyt prezbiterium. W l. 1929-30 przeprowadzono w kościele prace konserwatorskie, w wyniku których zrezygnowano z pinakli i szczycików wieńczących wieżę, a wszystkim otworom okiennym nadano kształt ostrołukowy. Kościół remontowano ponownie w l. 1964-65 (dach i wnętrze). W 1978 r. otynkowano elewacje i zamurowano część otworów okiennych, a w l. 2000-2001 przeprowadzono remont dachu nad prezbiterium, z wymianą pokrycia dachowego.

W 1902, 1927 i 1933 r. przeprowadzono roboty murarskie wzmacniające obronny, bastejowy mur otaczający kościół. W l. 1927-1929 poddano konserwacji sgrafittową dekorację bramy wsch. (wyk. Alfred Schneider). W 1957 r. prace inwentaryzacyjne przy murze przeprowadził Jerzy Rozpędowski, w l. 70. XX w. mur ponownie remontowano.

Opis

Kościół usytuowany jest w centrum wsi, otoczony czworobocznym, kamiennym murem bastejowym, wyznaczającym granice cmentarza przykościelnego. W murze od wsch. pokryta sgraffitami, manierystyczna brama z furtą, przylegająca do budynku dawnej plebanii; od pn. furta.

Kościół gotycki, orientowany, murowany z kamienia i cegły, tynkowany, ze sklepioną kryptą pod prezbiterium. Jednonawowy, z wyodrębnionym, prosto zamkniętym prezbiterium oraz czworoboczną wieżą od zachodu zwieńczoną smukłym, ostrosłupowym hełmem, przy której od pd. przybudówka mieszcząca schody. Przy prezbiterium od pn. usytuowana jest zakrystia na rzucie trapezu; przy nawie od pd. niewielka kwadratowa kaplica. Dachy budowli ceramiczne, dwuspadowe; dach przybudówki przy wieży pulpitowy o załamanej połaci. Szczyt prezbiterium attykowy, rozczłonkowany trzema ostrołucznymi blendami. Otwory okienne doświetlające świątynię i otwory drzwiowe ostrołukowe, otwory okienne wieży i kaplicy ujęte w uskokowo profilowane ościeża. Dwuprzęsłowe prezbiterium otwarte do nawy szeroką arkadą ściany tęczowej, nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym na profilowanych, klinowych wspornikach z piaskowca; w kaplicy sklepienie krzyżowe; w nawie i zakrystii stropy. W ścianach prezbiterium zachowane wykonane z piaskowca późnogotyckie sakramentarium i armarium z 4 ćw. XV w.

Wyposażenie kościoła: w miejscu ołtarza krucyfiks z l. 30. XX w., tabernakulum z XIX w., ambona klasycystyczna z k. XVIII w., chrzcielnica neogotycka z 1890 r. (fund. E. Kiefel), empora organowa z ok. 1600 r. (obrazy olejne na balustradzie z przedstawieniami Dwunastu Apostołów z XIX w.), witraże z l. 20. XX, a także zespół renesansowych, figuralnych płyt nagrobnych. W przyporę wieży wbita kamienna kula armatnia z 1757 r.

Mur otaczający kościół wzniesiony został z kamienia polnego, z czterema narożnymi, cylindrycznymi, bastejami, które pierwotnie wieńczyła attyka, a wyposażone były w szczelinowe i kluczowe strzelnice. Brama wsch. z furtą oraz furta pn. manierystyczne. Brama wsch. pokryta dekoracją sgrafittową w formie boni i ornamentu cekinowego; w wieńczących bramę szczytach motywy floralne oraz przedstawienie Trójcy Św. i anioła. Ponad furtą umieszczona tablica fundacyjna z piaskowca, opatrzona herbami von Hochberg i von Schellendorf.

Przy pd. zewnętrznym odcinku muru krzyż upamiętniający bohaterów bitwy pod Lutynią, wystawiony w jej setną rocznicę w 1857 r. przez ówczesnego właściciela dóbr ziemskich Carla Treutlera.

Zabytek dostępny.

Oprac. Beata Sebzda, OT NID we Wrocławiu, 20.04.2016 r.