Zlokalizowany w granicach historycznego zespołu urbanistycznego Lublina uznanego za pomnik historii.

Historia obiektu

Powstanie zespołu sakralnego na Wzgórzu Staromiejskim łączy się ściśle z rozwojem średniowiecznej aglomeracji lubelskiej w II połowie XII w., położonej na południe od dotychczasowego centrum – Wzgórz Czwartek i Grodzisko. W konsekwencji działań książęcych dokonała się wówczas translokacja grodu na teren Wzgórza Zamkowego, w sąsiedztwie którego, na wzgórzu Starego Miasta, zaczął się kształtować integralny człon nowego zespołu w postaci osady podgrodowej. W tym samym mniej więcej okresie dokonywał się rozwój administracji kościelnej. W wyniku podziału diecezji krakowskiej na archidiakonaty powstało siedem nowych jednostek archidiakońskich, a siedzibę jednej z nich ulokowano ok. 1198 r. w Lublinie. Własność archidiakońska zlokalizowana została w pasie wzdłuż wschodniej krawędzi Wzgórza Staromiejskiego, na przestrzeni rozciągającej się od obecnych zabudowań dominikańskich do dawnej plebanii przy ul. Grodzkiej 11. Badania archeologiczne dowodzą, że w tym obszarze istniał także chrześcijański cmentarz rzędowy, wcześniejszy niż instytucja archidiakona w Lublinie. W obrębie własności archidiakońskiej powstał też w 1. połowie XIII w. pierwszy kościół, tożsamy z przywołanym przez Długosza drewnianym oratorium pw. Św. Krzyża, być może pełniący wówczas funkcję świątyni parafialnej. Przypuszcza się, że po założeniu w latach 60. XIII w. klasztoru dominikańskiego w obecnym miejscu, siedziba parafii została przeniesiona w rejon istniejącego od co najmniej 100 lat cmentarza, gdzie w ostatniej ćw. XIII w. zaczęto wznosić, w miejscu lub w pobliżu drewnianego kościoła cmentarnego, świątynię pw. św. Michała Archanioła. Wokół niej ukształtował się zespół kościelny, w granicach którego sytuowane były nieruchomości kościelne wznoszone sukcesywnie od początku XIV w.: plebania, dom kaznodziei, dom wikariuszy, szkoła parafialna i dwór archidiakona. Integralną częścią zespołu była wcześniejsza nekropolia, pełniąca funkcję cmentarza przykościelnego. Na przestrzeni stuleci zarówno fara, jak i budynki plebańskie były przekształcane, bądź to ze względu na stan techniczny, bądź to z uwagi na konieczne przebudowy i rozbudowy, wynikające ze zmiany funkcji lub potrzeb liturgicznych. Najważniejszym obiektem zespołu był nieistniejący dziś kościół św. Michała Archanioła. Pochodził z przełomu XIII i XIV w., był gruntownie przebudowany w połowie XV w. Zmianie uległa wówczas bryła świątyni, przede wszystkim w wyniku dobudowy od frontu wyniosłej wieży, która aż do połowy XIX w. stanowiła architektoniczną dominantą miasta.  W 1575 r. kościół awansował do rangi kolegiaty, a w latach 1826-32 pełnił rolę katedry. Od końca XVIII w. jego stan techniczny ulegał stałemu pogorszeniu. Ostatecznie został rozebrany w 1856 r. Spośród licznych obiektów zespołu do dzisiaj istnieją jedynie dwa budynki: dawna plebania i dawny dom wikariuszy. Plebania (obecnie przy ul. Grodzkiej 11), pierwotnie drewniana, spalona podczas pożaru w 1575 r., została odbudowana na początku XVII w. W latach 1816-32 budynek był siedzibą kapituły katedralnej. Po konfiskacie majątku należącego do kościoła św. Michała Archanioła na przełomie 1869/70 r. obiekt stał się własnością rosyjskiego Skarbu Państwa. Przekazany wkrótce gminie żydowskiej, do 1942 r. pełnił funkcję przytułku dla żydowskich dzieci. Po wojnie znajdowało się tam dom starców a później, od 1970 r. do obecnych czasów, Młodzieżowy Dom Kultury. Dom Wikariuszy (obecnie przy ul. Archidiakońskiej 9) powstał w 1. połowie XVI w. w wyniku adaptacji do celów mieszkalnych średniowiecznej baszty i fragmentu murów obronnych pochodzących z połowy XIV w. i początkowo należał do mansjonarzy kościoła św. Michała Archanioła. Po powołaniu kolegiaty w 1575 r. przeszedł w posiadanie utworzonego wówczas kolegium wikariuszy. Wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany. W 1865 r. przejęty przez Skarb Państwa, a następnie, w drodze licytacji trafił w ręce prywatne, pełniąc funkcje mieszkalne. Funkcja ta utrzymana jest do czasów obecnych. Miejsce po rozebranym kościele przeznaczono na skwer miejski. Szczątki osób pochowanych na cmentarzu przykościelnym i w samym kościele przeniesione zostały na cmentarz przy ul. Lipowej, teren obsiano trawą i ustawiono kamienny krzyż upamiętniający lokalizację świątyni. W okresie międzywojennym wprowadzono nasadzenia roślinne mające wskazać przebieg fundamentów kościoła. Przed wybuchem II wojny światowej, pod kierunkiem Józefa Dutkiewicza odsłonięto fundamenty ukazując dawny rzut świątyni. Po wojnie cały teren splantowano, wprowadzając w jego obszar przypadkowe elementy zagospodarowania, w tym fontannę. Obecny wygląd placu jest wynikiem prac rewaloryzacyjnych z początku XXI w.

Opis obiektu

Obszar dawnego zespołu kościelnego św. Michała Archanioła zlokalizowany jest w północno-wschodniej części Starego Miasta, oparty o zbocze, którego krawędź wyznacza dawny przebieg murów obronnych a obecnie stanowi doskonały, panoramiczny punkt widokowy w kierunku wschodniej części miasta oraz wzgórz: Zamkowe, Czwartek i Grodzisko – miejsc najwcześniejszego osadnictwa, stanowiących zalążek Lublina. Jego centralną przestrzeń wypełnia teren po dawnym cmentarzu przykościelnym i świątyni uwidocznionej w formie wyniesionych ponad poziom gruntu fundamentów. Obszar ten nosi nazwę Placu po Farze. Od południowego wschodu plac zamyka budynek dawnej plebanii z zabudową ul. Grodzkiej, od północy dawny Dom Wikariuszy, od zachodu zaś pierzejowa zabudowa ul. Archidiakońskiej. Z uwagi na wznoszenie się terenu w kierunku ul. Archidiakońskiej południowa granica Placu odcięta została murem oporowym o łamanej linii. Głównym akcentem przestrzeni są odtworzone fundamenty dawnego kościoła, wyniesione powyżej obecnego poziomu terenu o 0,8-1,35 m. Wykonane zostały z nieobrobionych kamieni wapiennych, poddanych zabiegom utwardzająco-konserwującym. Szerokość murów magistralnych wynosi 1 m. Wnętrze między murami nawy i prezbiterium wyłożone współczesną posadzką z dwubarwnych płyt kamiennych o układzie rombowo-szachownicowym, w dawnych kaplicach posadzki klinkierowe założone na różnych poziomach. Za prezbiterium kościoła, wzdłuż wschodniej krawędzi skarpy, w miejscu dawnych murów miejskich, wyprowadzony został ich fragment wykonany z palonej cegły, o wysokości ok. 1,40 m. Uzupełnieniem całości jest wykonana z brązu makieta fary, ustawiona na koronie muru oporowego, w bezpośrednim sąsiedztwie Domu Wikariuszy i tumba grobowa nad odnalezionymi podczas prac rewaloryzacyjnych szczątkami zmarłych, pogrzebanych na cmentarzu przykościelnym.

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających, częściowo także dla osób z niepełnosprawnościami.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 24 czerwca 2024 r.