Historia obiektu

Jan Długosz w Rocznikach wiązał powstanie kościoła z legendą o cudownym śnie Leszka Czarnego. W 1282 r. podczas wyprawy przeciw Jadźwingom Leszek Czarny zatrzymał się w Lublinie. Podczas odpoczynku pod dębem miał sen, w którym Archanioł Michał wręczając miecz królewski, zachęcił go do walki. Po odniesionym zwycięstwie książę ufundował kościół usytuowany w miejscu, w którym miał sen. Pień dębu, stanowiący jakoby podstawę ołtarza, miał zostać odnaleziony podczas rozbiórki kościoła. Ostatnie badania archeologiczne nie zaprzeczają wskazanemu czasowi budowy świątyni. Przyjmuje się, że pierwszy kościół powstał w tym miejscu w ostatniej ćw. XIII w. bądź na przełomie wieków XIII i XIV, w obrębie własności archidiakońskiej, w granicach istniejącego od co najmniej 100 lat cmentarza. Przejął funkcję kościoła parafialnego stając się pierwszą udokumentowaną źródłowo siedzibą podstawowej kościelnej jednostki organizacyjnej w Lublinie. Odsłonięte fragmenty fundamentów pokazują, że była to budowla bezwieżowa, orientowana, złożona z trójnawowego korpusu oraz węższego i zapewne niższego, trójbocznie zamkniętego prezbiterium. Korpus nawowy i prezbiterium przykrywały dwuspadowe dachy, a całą bryłę opinały skarpy. Jedyne wejście znajdowało się w fasadzie. Cztery filary o czworobocznym rzucie dzieliły wnętrze na trzy nawy i wspierały sklepienie krzyżowo-żebrowe. W tej formie kościół przestał istnieć około połowy XV w., kiedy to na skutek pożarów uległ zniszczeniu. Rozpoczęta po pożarach gruntowna przebudowa świątyni całkowicie przeobraziła jej bryłę oraz wnętrze. Kościół zyskał wspaniałą wieżę frontową górującą ponad miejską zabudową, która przez następne stulecia stanowiła widokową dominantę grodu. Wieża nie została dostawiona do fasady, lecz wyprowadzona z zachodniego przęsła środkowej nawy. W konsekwencji radykalnemu przekształceniu uległo wnętrze. Sklepienia zostały skonstruowane od nowa oraz usunięto dwa filary przy prezbiterium wskutek czego trzynawowy dotychczas korpus przeobraził się w jedną szeroką nawę, przykrytą prawdopodobnie sklepieniem krzyżowo-żebrowym o poprzecznym wiązaniu. Podczas przebudowy kościoła dostawiono również dwie duże, podobne do siebie kaplice, usytuowane symetrycznie od południa i od północy. Dalsze prace, polegające na powieszeniu kubatury kościoła poprzez dobudowę kolejnych kaplicy, prowadzone były w latach 20. i 30. XVI w. Do dekoracji wnętrz wprowadzono wówczas m. in. elementy renesansowej kamieniarki. W 1546 r. na wieży kościelnej został zamontowany zegar, który podkreślał rangę zarówno budowli, jak i całego miasta. Zegar uległ zniszczeniu podczas pożaru Lublina w 1575 r. i nigdy później nie został przywrócony. Uszkodzony kościół (najbardziej ucierpiała wieża - ogień strawił wieńczący hełm i drewniane konstrukcje podziału kondygnacji) zaczęto remontować zaraz po pożarze, ale prace przeciągały się i zostały zakończone dopiero ok. 1610 r. Zmieniony został wówczas wygląd wieży i wymieniono sklepienia nawy podwyższając jednocześnie mur obwodowy korpusu. Dostawiono dwie dodatkowe kaplice, a na przedłużeniu zakrystii, przy północnej stronie prezbiterium, dostawiono zakrystię kapitulną, niezbędną dla ustanowionej jeszcze w 1575 r. kolegiaty. Kolejny pożar z 1653 r. po raz wtóry zniszczył hełm wieży, lecz tym razem już po roku uporano się z remontem, wyposażając kościół w trzy nowo odlane dzwony. Od połowy XVIII w. prowadzono jedynie doraźne naprawy ulegającej coraz gorszemu stanowi technicznemu świątyni. Sytuacji nie uratował nawet fakt, że w latach 1826-32 kościół pełnił rolę katedry, głównej budowli sakralnej nowo utworzonej diecezji lubelskiej. Ostatecznie katedrę ulokowano w kościele pojezuickim i od tego momentu, czyli roku 1832, świątynia pw. św. Michała Archanioła została opuszczona i zamknięta. To wydarzenie spowodowało dalsze zniszczenia. Mimo prób ratowania kościoła, w obliczu katastrofy budowlanej, Rząd Gubernialny w 1846 r. podjął decyzję o jego wyburzeniu. Niezwykle długotrwałą rozbiórkę ukończono w 1856 r. Z wyposażenia wnętrza kościoła przetrwały stosunkowo liczne obiekty. Należą do nich m.in. obrazy, rzeźby, krucyfiksy, paramenty liturgiczne, konfesjonały, dzwony. Po rozbiórce znalazły nowe miejsce w świątyniach diecezji lubelskiej. Podczas prac archeologicznych pozyskano także fragmenty elementów detalu architektonicznego. Miejsce po rozebranym kościele przeznaczono na skwer miejski. Szczątki osób pochowanych na cmentarzu przykościelnym i w samym kościele przeniesione zostały na cmentarz przy ul. Lipowej, teren obsiano trawą i ustawiono kamienny krzyż upamiętniający lokalizację świątyni. W okresie międzywojennym wprowadzono nasadzenia roślinne mające wskazać przebieg fundamentów kościoła. Przed wybuchem II wojny światowej, pod kierunkiem Józefa Dutkiewicza odsłonięto fundamenty ukazując dawny rzut świątyni. Po wojnie cały teren splantowano, wprowadzając w jego obszar przypadkowe elementy zagospodarowania, w tym fontannę. Obecny wygląd placu jest wynikiem prac rewaloryzacyjnych z początku XXI w.  

Opis obiektu

Pozostałości dawnego kościoła pw. św. Michała Archanioła usytuowane są w centralnej części dawnego zespołu kościelnego fary, który zlokalizowany jest w północno-wschodniej części Starego Miasta. Relikty otoczone są terenem dawnego cmentarza przykościelnego. Obszar ten nosi nazwę Placu po Farze. Od północy plac zamyka budynek dawnej plebanii z zabudową ul. Grodzkiej, od południa dawny Dom Wikariuszy, od zachodu zaś pierzejowa zabudowa ul. Archidiakońskiej. Relikty dawnego kościoła widoczne są jako odtworzone fundamenty, wyniesione powyżej obecnego poziomu terenu o ok. 0,8 -1,35 m.  Wykonane zostały z nieobrobionych kamieni wapiennych, poddanych zabiegom utwardzająco-konserwującym. Szerokość murów magistralnych wynosi 1 m. Wnętrze między murami nawy i prezbiterium wyłożone zostało współczesną posadzką z dwubarwnych płyt kamiennych o układzie rombowo-szachownicowym, w dawnych kaplicach posadzki klinkierowe założone na różnych poziomach, z kratami spustowymi do odprowadzania wód opadowych do miejskiej kanalizacji. Zarys fundamentów przedstawia rzut kościoła i stanowi syntezę różnych faz jego budowy. Linia wyznaczona poprzez kamień wapienny ukazuje zarys budowli z przełomu XIII i XIV w. Metody tej nie zastosowano jednak konsekwentnie, ponieważ w ten sam sposób zaznaczone są dwie trójbocznie zamknięte kaplice (północna i południowa), pochodzące z II połowy XV w., brak natomiast uwypuklenia fundamentów pochodzącej z tego samego okresu wieży. Należy więc przyjąć, że mury uwidocznione za pomocą kamienia wapiennego syntetycznie obrazują formę kościoła średniowiecznego – z okresu budowy (XIII/XIV w.) i z okresu przebudowy po pożarze (II połowa XV w.). Późniejsze kaplice, dobudowywane w XVI, XVII i XVIII w., zostały wyznaczone czerwienią klinkierowych posadzek, a miejsce kruchty znajdującej się niegdyś przed fasadą wyłożone płytami w kolorze szarym. O formie i skali budowli przypomina wykonana z brązu makieta fary, ustawiona na koronie muru oporowego.

Obiekt dostępny dla zwiedzających, częściowo także dla osób z niepełnosprawnościami.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 28.06.2024 r.