Historia obiektu

Jezuici przybyli do Lublina w 1582 r. i początkowo otrzymali do użytku kaplicę przy kościele farnym pw. św. Michała, a następnie jedną z kamienic sąsiadujących z murami miasta. Budowa kościoła, a także gmachu klasztoru i kolegium rozpoczęła się w 1586 r. Świątynię wzniesiono według projektu - będących jezuitami - włoskich architektów Jana Marii Bernardoniego oraz Giuseppe Brizia, którzy za wzór przyjęli Kościół Najświętszego Imienia Jezus (wł. La chiesa del Santissimo Nome di Gesù). Znajdujący się w Rzymie macierzysty kościół zakonu stał się prototypem wielu barokowych kościołów jezuickich znajdujących się na terenie całej Europy. Do 1604 r. zbudowano bryłę oraz dwie kaplice i chociaż obiekt nie był jeszcze ukończony nastąpiła jego konsekracja. Co ciekawe, jeszcze przed poświęceniem świątyni, w 1593 r. w komorze grobowej znajdującej się pod kaplicą północną (ob. Krzyża Trybunalskiego) dokonano pochówku księcia Jana Symeona Olelkowicza-Słuckiego. Świątynia otrzymała wezwanie śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. W kolejnych latach wzniesiono dwuwieżową fasadę, wnętrze kościoła oraz kaplic ozdobiono dekoracją stiukową i marmurową, świątynię sukcesywnie wyposażano. Równolegle budowano i urządzano gmach kolegium, pomieszczenia klasztorne i zaplecze gospodarcze zakonu. W 1752 r. miał miejsce pożar, który częściowo zniszczył kościół i pozostałe zabudowania. Przystąpiono do prac modernizacyjnych, m. in. wzmocniono świątynię wewnętrznymi i zewnętrznymi skarpami, które do dziś pozostają charakterystycznym elementem bryły. W latach 1756-1757 wnętrze kościoła ozdobił freskami działający na Lubelszczyźnie czeski artysta Józef Meyer. Malarstwo przedstawia sceny biblijne związane z patronami kościoła, historię zakonu jezuitów oraz rozbudowaną dekorację roślinną skomponowaną z iluzjonistycznie przedstawionymi elementami architektonicznymi. Z lat 70. XVIII w. pochodzi także słynna zakrystia akustyczna, w konstrukcji której tak zaprojektowano kształt i krzywiznę sklepienia, że głosy odbijające się z jednego naroża trafiają do drugiego. W 1773 r. nastąpiła kasata zakonu i całe założenie niszczało do początków XIX w. należąc najpierw do oo. Trynitarzy, następnie urzędu cyrkularnego. W 1805 r., wraz z utworzeniem diecezji lubelskiej, dawnemu kościołowi jezuickiemu nadano tytuł katedry, jednak do przebudowy przystąpiono dopiero po opuszczeniu zabudowań przez Trynitarzy w 1814 r. W latach 1815-1818 zostały rozebrane trzy skrzydła kolegium, w ich miejscu powstał Plac Katedralny, czwarte (północne) zachowano. Następnie przebudowano fasadę wg projektu Antoniego Corazziego, częściowo przekształcono wnętrze, obiekt zyskał nowe wyposażenie, a zachowane freski i dekoracje sztukatorskie poddano renowacji. W trakcie przebudowy w latach 1845-1853 fasada otrzymała klasycystyczny wystrój oraz mniejszy portyk z frontonem, które wraz z wieżą północną i sklepieniem zakrystii akustycznej uległy zniszczeniu na skutek bombardowania we wrześniu 1939 r. Zburzone elementy odbudowano w latach 1946-1952 pod nadzorem zasłużonego lubelskiego architekta Czesława Gawdzika. Kompleksową konserwację dekoracji malarskiej wnętrza oraz zabytkowego wyposażenia podjęto w latach 1998-2008. W 2011 r. ukończono prace konserwatorskie elewacji, którym - dzięki przeprowadzonym uprzednio sondażowym badaniom tynków - przywrócono kolorystykę z przełomu XVI i XVII w.

Opis

Kościół znajduje się na południe od Starego Miasta i przylega do dawnych murów miejskich. Wypełnia całą powierzchnię działki o kształcie zbliżonym do prostokąta, od północy graniczącej z budynkiem i dziedzińcem dawnego kolegium, a od południa z ulicami Królewską i Podwale. Od zachodu elewacja frontowa obiektu otwiera się na Plac Katedralny; od wschodu sąsiaduje zaś z niezabudowaną przestrzenią zieloną i placem prowadzącym do klasztoru dominikanów. Teren, na którym wzniesiono zespół jezuicki w sposób zdecydowany opada w kierunku południowym sytuując obiekt na wzniesieniu doskonale eksponowanym z kierunku wschodniego. Świątynia w typie bazyliki, orientowana, wzniesiona na planie prostokąta, trójnawowa, trójprzęsłowa, z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą, do której przylegają od północy zakrystia wraz z pomieszczeniem towarzyszącym, od wschodu kapitularz, od południa zakrystia akustyczna oraz wikariuszowska, w części zachodniej chór muzyczny. Kruchtę mieszczącą wejście do kościoła poprzedza sześciokolumnowy portyk dźwigający taras, przed nim schody. Na przedłużeniu naw bocznych usytuowano dwie kaplice na planie centralnym przykryte kopułami z latarniami. Nawa główna i apsyda są tej samej wysokości, przykryte wspólnym dachem dwuspadowym z sygnaturką. Nad nawami bocznymi oraz pomieszczeniami otaczającymi apsydę dachy pulpitowe. W bryle świątyni czytelne oskarpowanie. Fasada symetryczna, trójosiowa, zaakcentowana dwiema wieżami zwieńczonymi smukłymi hełmami. Pierwsza kondygnacja zasłonięta portykiem, na osi wejście do obiektu, nad nim prostokątny otwór mieszczący okno. W drugiej kondygnacji podziały pionowe zaakcentowane pilastrami, pomiędzy którymi są trzy arkady z prostokątnymi zamkniętymi odcinkowo oknami, ujętymi w profilowane opaski, węższe przestrzenie między pilastrami tworzące oprawę osi głównej elewacji z dekoracją w postaci konch i kwadratowych płycin powyżej. Podziały poziome wyznaczają profilowane gzymsy. W zworniku środkowego okna umieszczono kartusz z inskrypcją „SOLI DEO” [„Jedynemu Bogu”], nad nim fronton świątyni zwieńczony trójkątnym naczółkiem, mieszczący w płycinie płaskorzeźbione tondo przedstawiające promieniste słońce z inskrypcją „IHS” [monogram Jezuitów] wewnątrz. Elewacje boczne pięcioosiowe, oskarpowane, południowa rozczłonkowana pilastrami. Okna prostokątne zamknięte odcinkowo. Apsyda z analogicznie opracowanymi pilastrami i oknami, poniżej elewacja wschodnia wspólna dla wszystkich przybudówek, siedmioosiowa, podziały wertykalne wyznaczają pilastry, okna pierwszej kondygnacji powtarzające formę zastosowaną w elewacjach bocznych, drugiej nieco mniejsze, prostokątne. Dekoracyjność obramień okiennych i gzymsów zredukowana (oprócz gzymsu wieńczącego) w stosunku do rozwiązań zastosowanych w elewacji frontowej. Świątynię wzniesiono z kamienia wapiennego i cegły, do wykonania elementów portyku i tarasu wykorzystano piaskowiec, obiekt tynkowany. W budowli obecnie występuje współczesna ślusarka okienna i stolarka drzwiowa odwzorowująca rozwiązania i podziały historyczne. Więźba dachowa drewniana, pokrycie dachowe z blachy miedzianej i ocynkowanej.  Wnętrze kościoła oraz pomieszczeń towarzyszących w całości polichromowane, pokryte malarstwem iluzjonistycznym stanowiącym jednorodną całość z elementami architektonicznymi i dekoracją rzeźbiarską oraz płaskorzeźbiarską. Sklepienia o różnych formach, nawa główna przykryta kolebkowym na gurtach z lunetami, w nawach bocznych kopulaste, a w zakrystii akustycznej, kruchcie oraz w znajdujących się ponad nimi salach, a także kapitularzu zastosowano sklepienia żaglaste. Zakrystia wikariuszowska przykryta krzyżowo. Zakrystia północna i pomieszczenie nad nią ze sklepieniami nieckowymi z lunetami, krypty sklepione kolebkowo, kaplice zwieńczone kopułami z latarniami. Przestrzeń nawy głównej i naw bocznych rozgraniczają arkady wsparte na filarach zdobionych pilastrami zwieńczonymi kapitelami kompozytowymi przeplatanymi elementami rocaille. Powyżej wydatne gierowane belkowanie obiegające nawę główną i prezbiterium,  w którym znajduje się monumentalny ołtarz główny z połowy XVII w. W kaplicy północnej (Kaplica Krzyża Trybunalskiego) ściany i kopuła o bogatej dekoracji sztukatorsko-rzeźbiarskiej, południowa (Kaplica Matki Bożej) zdobiona malarstwem iluzjonistycznym. W obydwu kaplicach przynawowych znajdują się rozbudowane ołtarze architektoniczne dedykowane świętym i męczennikom. W prezbiterium oraz otaczających je pomieszczeniach znajdują się bogato zdobione portale wykonane z drewna lub murowane. Wszelkie elementy wyposażenia, dekoracji rzeźbiarskiej bądź płaskorzeźbiarskiej, a także konstrukcji architektonicznej dodatkowo wydobyte za pomocą złoceń.

Zabytek dostępny z zewnątrz i wewnątrz nieodpłatnie. Bilety wstępu obowiązują do zakrystii, skarbca i krypt (czynne wtorek-sobota, 10:00-16:00).

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 05-03-2024 r.