Historia obiektu

Wieżę Trynitarską przez wiele lat mylnie traktowano jako element murów obronnych miasta, gdyż jest usytuowana w miejscu, gdzie w okresie średniowiecza istniała furta. W 1560 r. to niewielkie przejście w grubości muru rozbudowano i przekształcono w bramę miejską. Na mocy przywileju zezwalającego przybyłym w 1582 r. do Lublina jezuitom na wzniesienie świątyni, klasztoru oraz kolegium, obiekt pozwolono włączyć w nowo budowany kompleks zakonny. Brama stała się główną furtą wiodącą do zespołu szkół jezuickich, a zakonników zobligowano do wzniesienia nowej, dostępnej dla mieszkańców. Jezuici nie przystąpili jednak do budowy, a przekazana im furta nadal pozostawała w gestii miasta i służyła do publicznego użytku, co poświadczają zachowane w archiwaliach zapiski informujące o wydatkach miejskich ponoszonych w związku z bieżącym utrzymaniem obiektu. Niemniej posługiwano się w nich – co zapewne było także w powszechnym użyciu mieszkańców – określeniem „Furta Jezuicka”. Budowę właściwej już furty, na której masywie wznosi się dzisiejsza Wieża Trynitarska zrealizowano wraz z gmachami szkolnymi, włączając ją w ciąg zabudowy tworzącej północne skrzydło kompleksu jezuickiego (pomiędzy szkołą a kolegium). W 1627 r. wraz z otrzymaniem przez zakonników ogromnego dzwonu pojawił się zamysł nadbudowy obiektu. Z uwagi na brak środków, do realizacji planu można było przystąpić dopiero w 1693 r., kiedy fundusze potrzebne do podniesienia wieży przekazała kasztelanowa kijowska Dorota z Łyczków Zamoyska. Nadbudowę, ustawienie drewnianej dzwonnicy oraz zawieszenie dzwonu zakończono w 1701 r. Ówczesny barokowy wygląd wieży dokumentuje obraz przedstawiający pożar Lublina w 1719 r., który znajduje się w kościele dominikanów. Stanowi on niezwykle cenne źródło ikonograficzne ukazujące historyczną zabudowę miasta ukształtowaną do początku XVIII w. W takiej formie wieża przetrwała ponad sto lat. W 1773 r. nastąpiła kasata zakonu jezuitów i opuszczony kompleks zaczął popadać w ruinę. Aby powstrzymać ten proces, w 1781 r. zabudowania przekazano zakonowi trynitarzy (stąd tradycyjna nazwa obiektu), który nie miał funduszy na wzniesienie własnej świątyni i klasztoru. Jednak z uwagi na brak zaplecza finansowego, zakonników nie był stać także na utrzymanie otrzymanych gmachów. Dodatkowe obciążenie stanowiły wysokie podatki, którymi trynitarzy obłożyły władze austriackie. Wizytacja z 1799 r. potwierdza zły stan zachowania budynków. Wykazano m. in. powybijane okna, zniszczone dachy i walące się mury. Sytuacja nie polepszyła się mimo utworzenia w 1805 r. diecezji lubelskiej i nadania dawnemu kościołowi jezuitów tytułu katedry. Ostatecznie zakonnicy opuścili kompleks w 1814 r. Rok później przystąpiono do rozbiórki zrujnowanych części zespołu pojezuickiego. Całkowicie zburzono południowo-wschodnie i zachodnie skrzydło, pozostawiono północne wraz z przylegającą do niego wieżą pełniącą funkcje furty i dzwonnicy. W początku lat 20. XIX w. rozpoczęto przebudowę wg projektu przypisywanego Antonio Corazziemu, która nadała wieży neogotycki wystrój i charakterystyczną ośmioboczną nadbudowę. Wówczas z domu mansjonarskiego przy ul. Grodzkiej przeniesiono tympanon z Chrystusem, który umieszczono nad otworem bramnym od strony obecnego Placu Katedralnego. Obiekt będąc nieustanie w użytkowaniu i dzięki prowadzonym na bieżąco remontom funkcjonował w dość dobrym stanie i przetrwał do dziś w niezmienionej formie. W wyniku bombardowania miasta we wrześniu 1939 r. spaleniu uległa część elementów drewnianych – schody, konstrukcja wyższych kondygnacji, okna i żaluzje. Odłamki bomb częściowo uszkodziły mury. Kompleksowe prace renowacyjne prowadzono po zakończeniu wojny, w 1949 r. oraz latach 1950-1952. Po remoncie z lat 1975-1976 Wieżę Trynitarską przekazano nowo powstałemu Muzeum Diecezjalnemu, które mieści się tam do chwili obecnej (od 1992 r. jako Archidiecezjalne) i oprócz ekspozycji udostępnia zwiedzającym taras widokowy. W wyniku ostatnich kompleksowych prac konserwatorskich z lat 2009-2012 w obiekcie odtworzono historyczną kolorystyką elewacji, ustaloną dzięki przeprowadzonym uprzednio sondażowym badaniom tynków oraz na podstawie ikonografii historycznej.

Opis obiektu

Wieża Trynitarska znajduje się w południowej części Starego Miasta. Jest usytuowana w zwartej zabudowie pierzejowej tworzącej oprawę architektoniczną Placu Katedralnego od północy. Od wschodu i zachodu przylega do dawnych gmachów jezuickich. Elewacją południową wieża otwiera się na plac, północną na wąską ul. Gruella. Komunikacja przez przejazd w przyziemiu wieży odbywa się wzdłuż osi północ-południe. Przejście przez prześwit bramny wprost na ul. Gruella i dalej na przestrzeń Rynku stanowi jeden z głównych traktów prowadzących na Stare Miasto. Teren, na którym wzniesiono zespół jezuicki w sposób zdecydowany opada w kierunku południowym sytuując wieżę na wzniesieniu, które dodatkowo potęguje jej ekspozycję w panoramie miasta. Jest to obiekt stanowiący charakterystyczną dominantę w widokach i wglądach z każdego kierunku. W całościowej formie wieży można wyodrębnić trzy bryły. Zasadniczy prostopadłościenny masyw mieszczący przejazd przylega od wschodu do budynku dawnych szkół jezuickich (obecnie Archiwum Państwowe), a od zachodu do gmachu pierwotnego kolegium, znacznie je przewyższając. Powyżej wieża przechodzi w węższą i smuklejszą ośmioboczną bryłę nakrytą hełmem w formie oktagonu zwieńczonego ostrosłupowym strzelistym dachem pokrytym blachą z iglicą, na której znajduje się pozłacana figura koguta. Elewacje północna i południowa posiadają dekorację architektoniczną opracowaną analogicznie, w sposób podkreślający symetryczność i strzelistość budowli. W partii masywu wieża jest trójosiowa. Podziały wertykalne wyznaczają pilastry w wielkim porządku oraz rozmieszczone w przestrzeniach między nimi, powtarzające się w symetrycznym układzie ostrołukowe płyciny, ślepe w osiach bocznych (w niższej partii mieszczące nisze z pseudobalkonami, w wyższej wypełnione dekoracją maswerkową), na osi środkowej przeprute otworami okiennymi mieszczącymi półkoliste, a powyżej ostrołukowe okno. Elementem akcentującym wertykalizm budowli jest zmonumentalizowany szeroki ostrołukowy przejazd bramny, flankowany pilastrami. Nad nim znajduje się dekoracja w postaci profilowanego, trójkątnie złamanego gzymsu z fryzem kostkowym. Podziały horyzontalne masywu wyznaczone za pomocą prostych gzymsów w formie opaski, dzielących elewacje na trzy strefy. Dolna najszersza, zdobiona boniowaniem. Wyższa w formie gładkiego pasa przeprutego na osiach elewacji romboidalnymi otworami okiennymi, z których naroży rozchodzi się promieniście dekoracja w formie trójliści. Wyższa także  gładko opracowana, zdobiona wcześniej wspomnianymi elementami ostrołukowymi. Na masywie znajduje się galeria widokowa otoczona metalową balustradą rozpiętą między ostrosłupowymi sterczynami. Elewacje boczne pozbawione detalu, jedynie na środku ostrołukowe płyciny przeprute prostokątnymi otworami okiennymi. W zwieńczeniu zdobiony fryz obiegający wszystkie elewacje masywu. Ośmiobok wieży także opracowany symetrycznie. W każdej ze ścian wydzielonej opilastrowanymi narożami znajduje się ostrołukowe okno z dekoracją maswerkową w nadślemieniach. Są one ujęte w wyrobioną w tynku opaskę o formie zbliżonej do neogotyckich sterczyn. Nad każdym z okien oculus w układzie: ślepy naprzemiennie z oknem wypełnionym dodatkowo maswerkiem. W zwieńczeniu fryz konsolkowy wspólny dla  każdej z elewacji oraz szerszy w przekroju gzyms podtrzymujący taras widokowy. Przestrzeń tarasu ograniczona blankami przeprutymi naprzemiennie metalową balustradą. Oktagon hełmu także o opilastrowanych narożach, węższe wyciągnięte w strefę dachu, tworzą trójkątne szczyty przykryte dwuspadowymi daszkami. Wieżę wzniesiono z cegły na zaprawie wapiennej, najwyższa jej część o ścianach drewnianych. Ponadto drewno zastosowano do więźby, konstrukcji hełmu, rusztowań służących zawieszaniu dzwonów, stolarki okiennej i drzwiowej, a także w podłogach oraz stropach większości pomieszczeń (pozostałe sklepione kolebkowo lub odcinkowo). Wśród materiałów wskazać należy także miedź wykorzystaną do pokrycia dachu, hełmu i pobicia daszków przy balustradzie tarasu oraz galerii widokowej. Komunikacja wewnątrz wieży wzwyż po drewnianych krętych schodach, od trzeciego poziomu przechodzących w drabiniaste, a pozioma za pomocą pomostów, także wykonanych z drewna. Przestrzeń w obiekcie zaadaptowana i dostosowana do potrzeb ekspozycji muzealnej stałej oraz wystaw czasowych.

Dostępność obiektu dla zwiedzających

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wstęp do wnętrza w okresie maj-październik, w godzinach pracy Muzeum Archidiecezji Lubelskiej (środa-czwartek 10:00-18:00, piątek 14:00-21:00, sobota-niedziela 12:00-20:00).

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 11-03-2024 r.