Kościół katedralny pw. św. Stanisława Kostki, Łódź
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół katedralny pw. św. Stanisława Kostki

Łódź

photo

Świątynia jest świadectwem prężnego rozwoju miasta na przełomie XIX i XX w. Powstała dzięki konsekwentnym działaniom komitetu budowy, którego celem było pozyskanie korzystnej lokalizacji i ogłoszenie konkursu na projekt budowli. Zarówno część zewnętrzna kościoła, jak i jego wnętrza powstały w jednolitym stylu neogotyckim. Zewnętrzna część licowana została jasną cegłą klinkierową i elementami z piaskowca. Szczyt strzelistej wieży i sklepienia mają unikalną, jak na owe czasy, konstrukcję żelbetową. We wnętrzach na uwagę zasługują bogato zdobione ołtarze, ambona, witraże, ławki dla wiernych i liczne tablice okolicznościowe projektowane przez znanych rzeźbiarzy.

Historia

II połowa i koniec XIX w. były czasem szybkiego rozwoju miasta, które liczyło wówczas ponad 200 tys. mieszkańców, z czego około połowę stanowiła ludność katolicka. Dwie istniejące parafie nie zapewniały dostatecznej opieki duszpasterskiej dla tak dużej ilości wiernych. Południowa część miasta, silnie uprzemysłowiona i licznie zamieszkała przez katolicką ludność pracującą w zakładach Scheiblera i Grohmana była właściwie tej opieki pozbawiona. W związku z zaistniałą sytuacją proboszcz parafii Podwyższenia Świętego Krzyża ksiądz prałat Ludwik Dąbrowski, rozpoczął starania o budowę nowej świątyni katolickiej. W 1895 r. zawiązał się komitet budowy kościoła. Pod zaplanowaną inwestycję miasto wskazało plac przy ul. Piotrkowskiej, u zbiegu z ulicą Ks. Ignacego Skorupki (dawniej ul. Placową). W połowie 1898 r. w krajowej prasie ukazało się ogłoszenie konkursu otwartego i powszechnego na projekt przyszłego kościoła. Informacje o nim przedrukowały liczne gazety zagraniczne. Szczegółowy program konkursu zawierał szereg punktów dokładnie określających wymagania związane między innymi z kosztami budowy, usytuowaniem wejścia głównego do kościoła, lokalizacją plebanii, czy ilością miejsc siedzących i stojących dla wiernych. Określono także rodzaj oświetlenia (gazowe) i wentylacji. Wynikiem tak szeroko rozpowszechnionego w prasie ogłoszenia konkursu, było ogromne zainteresowanie firm projektowych zarówno polskich jak i zagranicznych. Łącznie nadesłano 38 projektów (m. in. z Holandii, Niemiec, Francji, Szwecji, Wiednia i Pragi), spośród których jury konkursowe zaproszone specjalnie dla rozstrzygnięcia tak ważnego konkursu miało wyłonić zwycięski projekt. W jury zasiadł m. in. Metropolita Warszawski abp Wincenty Chościak Popiel, przedstawiciele komitetu budowy, dwaj wybitni architekci warszawscy: Konstanty Wojciechowski i Stefan Szyller i znany łódzki twórca Juliusz Jung. W 1901 roku przystąpiono do budowy według projektu łódzkiej spółki "Wende i Zarske", do którego poprawki naniósł J. Wende według wskazówek Józefa Dziekońskiego- jednego z architektów zaproszonego z Warszawy, który miał się wypowiedzieć na temat zwycięskiego projektu. Przerwę w budowie okazałej świątyni wyznaczyła I wojna światowa i wcześniejsze wyczerpanie się funduszy. Nie wybudowano wieży kościoła. 10 grudnia 1920 Papież Benedykt XV utworzył diecezję łódzką, a kościół św. Stanisława Kostki podniósł do rangi katedry. Dnia 15 października 1922 została ona konsekrowana przez bpa Wincentego Tymienieckiego, dotychczasowego jej proboszcza. W połowie lat 20. XX w. ukończono budowę wieży i świątynia została poświęcona. 11 maja 1971 w wyniku pożaru, który wybuchł w katedrze, uszkodzone zostały sklepienia, główny ołtarz i organy. Remont zniszczonych części konstrukcyjnych i wyposażenia zakończono w 1977 roku. W 1989 r. Papież Jan Paweł II nadał katedrze tytuł bazyliki mniejszej. W 1992 roku diecezja łódzka stała się archidiecezją, a świątynia bazyliką archikatedralną.

Opis

Okazała świątynia jaką można dzisiaj podziwiać, powstała na planie krzyża łacińskiego, z prezbiterium od strony zachodniej i dwuprzęsłowym transeptem przecinającym pięcioprzęsłowy korpus. Przejrzysty podział wnętrz odzwierciedlony został także w części zewnętrznej. Rytm przęseł na zewnątrz akcentują wąskie, ostrołukowo zakończone okna i przypory pomiędzy nimi. Nad przyporami usytuowano łuki oporowe stanowiące o lekkości konstrukcji i określające jednoznacznie jej styl. Jasnożółta cegła licowa stanowiąca wykończenie ścian i fryzów biegnących w pod gzymsami wieńczących poszczególne kondygnacje, nadaje całości szczególnego charakteru. Ceglane są także obramienia otworów drzwiowych i okiennych. Kolorystykę elewacji wzbogacają kamienne elementy w postaci ukośnych daszków przekrywających uskoki cokołu, gzymsów i przypór. Kamienne są także pinakle nad przyporami i smukłe laskowania maswerków okiennych. Ostrołukowe zwieńczenie portalu wejściowego wypełnia mozaika z przedstawieniem patrona kościoła, którą wykonano w latach 60. XX w. Strzelisty dach na styku korpusu i transeptu wieńczy sygnatura w postaci wieżyczki nakrytej ośmioboczną iglicą. Strzelista wieża górująca nad całością usytuowana została na osi fasady i jest lekko wysunięta przed lico muru. W jej centralnej części umieszczono wejście główne do katedry. Wieża razem z wieńczącym ją krzyżem mierzy 104 m i posadowiona jest na planie kwadratu. Lekka, ażurowa konstrukcja mieszcząca dzwony kościelne wraz ze strzelistym hełmem i trójkątnymi daszkami zwieńczonymi kulami u jego podstawy, stanowią wyraźną dominantę wysokościową. Całości dopełniają małe wieżyczki umieszczone w narożach ośmioboku centralnego. Wnętrza archikatedry prezentują się równie reprezentacyjnie i jednolicie stylistycznie jak część zewnętrzna. Ciężkie kamienne filary dzielące przestrzeń na trzy nawy, podtrzymują ostrołukowe arkady. Nad nimi ściany nawy głównej nad nawami bocznymi podzielone są pasem ślepych triforiów i wysokimi ostrołukowymi oknami usytuowanymi ponad nimi. Krzyżowo- żebrowe sklepienia przykrywające nawy mają lekki i delikatny rysunek współgrający z dekoracjami w postaci smukłych służek podtrzymujących. Wnętrza wzbogacają bogate ołtarze usytuowane w prezbiterium i na ścianach bocznych transeptu. Neogotycki styl bogato rzeźbionych, barwnych i złoconych przedstawień religijnych znakomicie dopełniają całości i przesądzają o jednolitości stylowej całości. Na szczególną uwagę zasługuje ołtarz główny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego z tytułową sceną w części centralnej, ołtarz Matki Boskiej Różańcowej z prawego ramienia transeptu, ołtarz patrona archikatedry i ambona. Misterne wykonanie poszczególnych detali, dbałość o kształt i barwę każdego szczegółu, plasuje wyposażenie świątyni wśród czołówki najpiękniejszych kościołów z początku XX w. w Polsce. Ogromne otwory okienne wypełniają barwne witraże. W prezbiterium i nawie poprzecznej znajdują się pierwotne, pochodzące z 1911 r. Witraże w nawie głównej, reprezentujące styl Art Deco, wykonała pracownia krakowskiego witrażownika S. G. Żeleńskiego według projektu Jerzego Winiarza. Wykonano je w 1927 r. Kolorowe witraże naw bocznych i obejścia wykonała Helena Bożyk na początku lat 60. XX w. Nad wejściem głównym znajduje się chór muzyczny z prospektem organowym, wsparty na dwóch delikatnych kolumnach. Na konsolach wieńczących kolumny ustawiono figury śś. Piotra i Pawła w otoczeniu motywów roślinnych. Ażurowa balustrada wraz z prospektem zajmują całą szerokość nawy głównej. Od kilkunastu lat na terenie archikatedry prowadzone są prace konserwatorskie. Dawną świetność odzyskały elewacje, ściany wewnętrzne i kamienne filary. Przeprowadzono renowację prezbiterium, konserwacji poddano zabytkowe witraże. W nawach bocznych i w obejściu prezbiterium zawisły nowo zaprojektowane żyrandole. Spójność stylistyczna części architektonicznej i wyposażenia wnętrz bazyliki archikatedralnej określane jest przez badaczy i pasjonatów łódzkiej architektury sakralnej jako konsekwentna realizacja neogotyckiego ideału Domu Bożego. Jej cechy stylistyczne, plastyczna ekspresja i kompozycja pozwalają uznać ją za jedno z najwybitniejszych dzieł architektury reprezentującej cechy gotyku francuskiego w Polsce.

Obiekt dostępny jest przez cały rok poza godzinami odprawiania mszy świętych.

Oprac. Patrycja Podgarbi OT NID w Łodzi, 25.09.2014 r.

Bibliografia

  • Bandurka M., Rosin R., Łódź 1423-1823-1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, Łódź 1974.
  • Bazylika archikatedralna w Łodzi pw. św. Stanisława Kostki, tekst: K. Stefański, Bydgoszcz 2001.
  • Rynkowska A., Ulica Piotrkowska, Łódź 1970.
  • Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2008, s. 104.
  • Stefański K., Architekt Józef Kaban, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. XXXV, 1990, z. 3-4.
  • Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821-1914, Łódź 1995.
  • Strzałkowski J., Architekci i budowniczowie w Łodzi do r. 1944, Łódź 1997.
  • Urbaniak A., Śladami starej Łodzi, t. I, Łódź 1988, t. II, Łódź 1993.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Łódź- miasto wielu wyznań, Bazylika archikatedralna św. Stanisława Kostki "katedra"- ul. Ks. Skorupki 9.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Świątynie w obiektywie Włodzimierza Pfeiffera.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1 poł. XX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Piotrkowska 265, Łódź
  • Lokalizacja: woj. łódzkie, pow. Łódź, gmina Łódź
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy