Historia

Posesja, na której wzniesiono pałac, składała się z trzech działek hipotecznych nr 608–610. Dzięki temu możliwe było stworzenie rozległego założenia rezydencjonalnego w południowej części ul. Piotrkowskiej, z dziedzińcem honorowym od frontu i ogrodem od strony zaplecza. Taki układ należał w Łodzi do rzadkości i wyraźnie odróżniał pałac Schweikertów od bardziej typowych miejskich siedzib fabrykanckich. Historia własnościowa parceli była bardziej złożona, niż sugeruje uproszczone nazewnictwo. Teren przechodził przez ręce kolejnych właścicieli, zanim ukształtowano na nim siedzibę Schweikertów. W 1891 roku, Teresa John, wdowa po fabrykancie Józefie Johnie, właścicielu domu i fabryki metalowej przy ul. Piotrkowskiej, kupiła działkę od kupca Henryka Finstera. W 1909 roku parcelę nabył Rudolf Keller. Z jego inicjatywy rozpoczęto budowę rezydencji według projektu Leona Lubotynowicza. W czerwcu 1912 roku pałac, w stanie surowym, przeszedł w ręce Roberta i Emmy Schweikertów, którzy doprowadzili inwestycję do końca i urządzili wnętrza. Prace prowadziła firma „Wende i Klause”.

Pałac reprezentuje zmodernizowany barok połączony z klasycyzmem i zaliczany jest do nielicznej w Łodzi grupy realizacji sięgających po tak zwany „styl około 1800”. Architektura założenia zdradza już inną kulturę estetyczną niż wcześniejsze, bardziej ostentacyjne pałace generacji końca XIX wieku: jest bardziej zdyscyplinowana, elegancka i oparta na wysokiej kulturze kompozycji przestrzennej. Twórcą potęgi rodu był Fryderyk Wilhelm Schweikert. Urodził się w 1837 roku w Starowej Górze. Był synem wiejskiego kowala, Jana Jakuba Schweikerta, który w 1800 roku przybył z Wirtembergii i osiadł pod Łodzią razem z innymi kolonistami. Fryderyk pierwsze interesy zaczął robić w Pabianicach, a w 1865 roku wyjechał do Łodzi. Założył tkalnię przy ul. Piotrkowskiej 56, po czym, u zbiegu dzisiejszej al. Piłsudskiego i ul. Sienkiewicza, postawił dwupiętrową tkalnię chust wełnianych. W 1893 roku kupił od Alfreda Gombergera parcelę przy ul. Wólczańskiej 215, tworząc podwaliny imperium przemysłowego. W 1899 roku przedsiębiorstwo zmieniono w spółkę akcyjną. Fryderyk ożenił się z Amalią Hampel, z którą miał trzech synów: Ludwika, Oskara i Roberta. Ludwik po ukończeniu studiów w Zurychu założył zakłady chemiczne w Pabianicach, do dziś znane jako "Polfa". Zginął w Rosji podczas I pierwszej wojny światowej. Oskar po śmierci ojca w 1902 roku został wiceprezesem i dyrektorem technicznym fabryki. Willę własną wybudował przy ul. Wólczańskiej 213, obok domu ojca. Największą zaradnością wykazał się Robert i to on zarządzał fabryką ojca. Był też właścicielem okazałej kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 147 i pałacu przy ul. Piotrkowskiej 262. Po śmierci Roberta w 1931 roku i Emmy w 1933 roku, połowę nieruchomości odziedziczyły dzieci: Łucja Eisenbraun, Małgorzata Cattiene i Robert Alfons Schweikert. Pałacem zarządzał Robert. W 1939 roku wykonano nowe ogrodzenie od strony ul. Piotrkowskiej.

W okresie II wojny światowej w części pałacu mieścił się niemiecki bank. Do 1945 roku budynek pozostawał w rękach rodziny. Druga wojna światowa przerwała naturalną ciągłość funkcjonowania. Po wojnie pałac przejęło państwo. W kolejnych dekadach mieściły się tu siedziby instytucji partyjnych i organizacji młodzieżowych, a także dom kultury pod patronatem zakładów dziewiarskich "Olimpia". Od 1976 roku jedynym użytkownikiem było ZSMP. W okresie stanu wojennego, od 13 grudnia 1981 roku do 1983 roku w obiekcie stacjonowało ZOMO. Dopiero po przejęciu obiektu w 1991 roku przez Uniwersytet Łódzki i po jego renowacji zakończonej w 1993 roku, zyskał bardziej godną funkcję. Dziś mieści Instytut Europejski w Łodzi, działający jako oddział Centrum Europejskiego Natolin. 

Opis

Pałac Schweikertów, obecnie siedziba Instytutu Europejskiego w Łodzi, wzniesiono w latach 1910-1913 według projektu Leona (Lew) Lubotynowicza (1867-1943?). Był on architektem i inżynierem należącym do ważnych, choć dziś zapomnianych, twórców dawnej Łodzi. Ukończył Instytut Technologiczny w Petersburgu w 1889 roku. Działał przede wszystkim w Łodzi, gdzie projektował i nadzorował budowę kamienic, willi, pałaców oraz obiektów fabrycznych. Skala jego aktywności była ogromna: według danych miejskich w samym 1909 roku nadzorował 51 spośród 425 domów wznoszonych w mieście. Jego twórczość łączyła rozwiązania historyzujące z tendencjami modernizującymi, co odpowiadało inwestorom w dobie największego rozwoju Łodzi. W latach 1937-1939 był członkiem łódzkiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Rzeczypospolitej Polskiej. Zginął w Łodzi, w czasie II wojny światowej.

Pałac Schweikertów należy do najwybitniejszych łódzkich rezydencji początku XX wieku, a zarazem wyraźnie odróżnia się od typowych siedzib fabrykanckich miasta. Nie został bowiem podporządkowany bezpośredniemu sąsiedztwu zakładu przemysłowego, lecz ukształtowany jako samodzielne, reprezentacyjne założenie rezydencjonalne, usytuowane w głębi obszernej działki po wschodniej stronie ul. Piotrkowskiej. Układ przestrzenny zespołu nawiązuje do francuskiego typu entre cour et jardin, co w Łodzi było rzadkością. Od strony ulicy posesję zamyka ogrodzenie z dwiema bramami, rozpięte między narożnikami bocznych oficyn, których elewacje zachodnie stoją w pierzei ul. Piotrkowskiej. W głębi działki wznosi się właściwy pałac, poprzedzony dziedzińcem honorowym, natomiast za nim rozciąga się ogród, pierwotnie o kompozycji symetrycznej, z pawilonem ogrodowym. Nie tylko sam gmach, lecz cały ten układ przestrzenny stanowi zasadniczą wartość zabytku.

Pałac jest budowlą murowaną z cegły ceramicznej, tynkowaną, posadowioną na wysokich suterenach. Stropy nad parterem i piętrem wykonano jako odcinkowe typu Kleina, wyżej zastosowano stropy drewniane belkowe, a więźbę dachową ukształtowano jako drewnianą konstrukcję mansardową. Kolumny portyku oraz kolumny w hallu wykonano z piaskowca. Budynek ma bryłę zwartą, na rzucie zbliżonym do prostokąta, lecz silnie urozmaiconą przez różnie kształtowane ryzality. Od frontu znajdują się płytkie, dwuosiowe ryzality narożne, od strony ogrodu ryzality głębsze, od północy szeroki ryzalit o obrysie eliptycznym, zaś od południa płytki ryzalit trójosiowy o ściętych narożach. Całość nakrywa wysoki dach mansardowy, decydujący wraz z osiową kompozycją o reprezentacyjnym, neobarokowym charakterze budowli.

Elewacje pałacu są gładko tynkowane, osadzone na boniowanym cokole, z narożami i profilowanym gzymsem wieńczącym. Ich zasadniczą cechą jest ścisła symetria, lecz symetria ta została wzbogacona rozbudowaną plastyką bryły i subtelnym zróżnicowaniem detalu. Styl obiektu określić można jako neobarokowy z wyraźnymi elementami klasycyzującymi i neorokokowymi, przy czym, uproszczenie form historycznych zbliża architekturę pałacu do wczesnego, klasycyzującego nurtu modernizmu. Ta ostatnia cecha jest szczególnie istotna: budynek nie jest jedynie późnym kostiumem historycznym, lecz świadectwem przejścia od dekoracyjnego historyzmu ku bardziej zdyscyplinowanej, monumentalnej architekturze nowoczesnej.

Najbardziej reprezentacyjna jest dziewięcioosiowa elewacja frontowa. Jej środkowa część została nieznacznie cofnięta względem narożnych ryzalitów, a wejście główne ujęto monumentalnym sześciokolumnowym portykiem na planie półowalu. Kolumny toskańskie wspierają architraw z wydatnym gzymsem i taras nad wysokim parterem. Schody prowadzące do wejścia mają półkolisty rzut i zostały ujęte symetrycznymi podjazdami. Balustrada tarasu składa się z pionowych prętów, a w osi kolumn wzbogacona jest dekoracyjną kratą z motywem nakładających się owali. Okna wysokiego parteru są wysokie i zamknięte łukiem koszowym, z promienistym szprosowaniem nad ślemionami; okna piętra są prostokątne i mniejsze. Ponad nimi wyrasta strefa mansardy z wystawkami, oknem półkolistym i okulusami. Reprezentacyjność tej elewacji podkreśla także starannie opracowana stolarka głównych drzwi, z półkolistym nadświetlem, dekoracyjną kratą i detalem ornamentalnym.

Równie okazała jest elewacja ogrodowa, poprzedzona dwupoziomowym tarasem. Jej środkową część akcentuje portyk kolumnowy oraz półowalny ryzalit, z którego wachlarzowe schody prowadzą na niższy taras ogrodowy. Skrajne partie elewacji ogrodowej tworzą ryzality zwieńczone wyodrębnionymi dachami mansardowymi. Zestawienie prostokątnego tarasu, półowalnego ryzalitu i schodów rozwidlających się ku ogrodowi należy do najcenniejszych elementów kompozycji całego założenia i najpełniej ujawnia jego francuski rodowód. Elewacja północna ma w centrum szeroki, pięcioosiowy ryzalit o obrysie elipsoidalnym, z wejściem na osi i charakterystycznym układem małych oraz dużych otworów okiennych, w tym leżących owalnych okien w górnej partii. Elewacja południowa została ukształtowana spokojniej, ale również osiowo i symetrycznie; akcentuje ją trójosiowy ryzalit o ściętych narożach, z trzema porte-fenêtre na piętrze i mansardą z trzema wystawkami. Obie elewacje boczne zachowują tę samą zasadę: klasycyzującą dyscyplinę połączoną z miękko modelowaną plastyką bryły.

Układ wnętrz pałacu jest trzytraktowy i podporządkowany centralnie usytuowanemu, dwukondygnacyjnemu holl­owi. Już w przyziemiu i na wysokim parterze czytelna jest logika reprezentacyjnej rezydencji: od zachodu wprowadza do wnętrza westybul, dalej znajduje się hall z galerią wspartą na czterech parach kolumn, a po bokach rozlokowano amfiladowo sale reprezentacyjne i pomieszczenia pomocnicze. Od strony ogrodu hall łączy się z pomieszczeniem otwierającym się trzema wyjściami na taras. Na piętrze wokół hallu biegnie galeria, z której dostępne były prywatne apartamenty właścicieli; w części południowej mieściła się m.in. łazienka na planie koła. Poddasze miało charakter użytkowy i również otrzymało uporządkowany układ pomieszczeń skupionych wokół środkowego hollu. Do najcenniejszych partii wnętrz należy westybul, z marmurowymi schodami, marmurową okładziną ścian, mosiężnymi poręczami oraz polichromią o motywach geometryczno-roślinnych i antykizujących, uzupełnioną figuralnym fryzem i maskami greckimi. Jeszcze bardziej reprezentacyjny charakter ma centralny hall, którego galeria spoczywa na parach kolumn jońskich; ściany rozczłonkowano pilastrami o żłobionych trzonach, płycinami i niszami, a sufit ujęto bogato profilowaną dekoracją. Na podeście galerii zachowały się witraże. Wnętrza zachowały również boazerie, intarsjowane parkiety, kominki, obudowy grzejników, dekoracyjną stolarkę oraz część ruchomego wyposażenia. Wśród pomieszczeń wyróżniają się m.in. pokój bilardowy z belkowanym stropem i marmurowo-mosiężnym kominkiem, salony o stiukowych plafonach, jadalnia sklepiona kolebkowo oraz boczna klatka schodowa ze spiralnymi schodami i żeliwną balustradą. Szczególną rangę mają elementy wyposażenia artystycznego: witraże, żyrandole, intarsjowane parkiety, boazerie, kominki, rzeźby i meble. Karta odnotowuje przy tym, że niektóre partie wystroju, zwłaszcza witraże i detal stolarki, noszą cechy późnej secesji. Właśnie to współistnienie neobaroku, klasycyzmu, neorokoka i późnosecesyjnego detalu nadaje wnętrzom pałacu wartość szczególną. Nie jest to jednolita stylowo kompozycja w sensie doktrynerskim, lecz dzieło charakterystyczne dla epoki, która chętnie łączyła dawny splendor z nowoczesnym komfortem.

Integralną częścią założenia są dwie oficyny pałacowe, przy północnej i południowej granicy parceli. Pierwotnie niemal lustrzane, pełniły funkcje portierni, wozowni, stajni i zaplecza gospodarczego, współtworząc dziedziniec honorowy. Są to budynki parterowe, kryte dachami mansardowymi, o elewacjach boniowanych pasowo i rytmicznie rozczłonkowanych otworami okiennymi oraz wrotami. Choć ich wnętrza uległy daleko idącym przekształceniom, od strony urbanistycznej i kompozycyjnej pozostają niezbędne dla odczytania całego założenia.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 10.03.2026 r.