Historia

YMCA (ang. Young Men’s Christian Association, dosł. Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej) zakorzenił się w Polsce po I wojnie światowej – formalnie polski wydział powołano 8 grudnia 1923 roku. W 1926 roku miał już oddziały w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Celem organizacji była praca nad rozwojem fizycznym, umysłowym i duchowym młodzieży, a działalność łączyła wychowanie obywatelskie, kulturę fizyczną i samopomoc społeczną. YMCA w Polsce upowszechniał nowoczesne dyscypliny sportowe, jak koszykówka, siatkówka czy piłka wodna. To pozwala postrzegać łódzki gmach nie jako zwykły dom stowarzyszenia, lecz narzędzie nowoczesnej cywilizacji miejskiej. Zawodnicy YMCA Łódź byli pierwszymi mistrzami Polski w siatkówce mężczyzn (1929 r.). Złoty medal mistrzostw kraju zdobyli również koszykarze (1948 r.). Dzieje gmachu są nierozerwalnie związane z historią ulicy Moniuszki, dawnego Pasażu Meyera, wytyczonego w 1883 roku z inicjatywy łódzkiego przemysłowca Ludwika Meyera (1841-1911). Była to prywatna, starannie skomponowana ulica o reprezentacyjnym charakterze, zabudowana willami i domami o wysokim standardzie. Modernistyczny gmach YMCA wyrósł w przestrzeni, która już wcześniej miała ambicję wielkomiejskiej elegancji. Dla wielu (co widać m.in. w karcie ewidencyjnej) było to naruszenie eklektyczego charakteru pasażu, choć trzeba uznać, że to „naruszenie” miało klasę i rangę dzieła epoki. W 1930 roku zakupiono teren przy ul. Moniuszki, obejmujący ogród przy willi Meyera, a projekt powierzono Wiesławowi Lisowskiemu (1884-1954), jednemu z najważniejszych architektów działających w Łodzi. Budowę rozpoczęto w 1932 roku, zaś we wrześniu 1935 roku oddano znaczną część gmachu. Program funkcjonalny był imponujący: pływalnia, dwie sale gimnastyczne, łaźnie i natryski, poradnia lekarska, biblioteka z czytelnią, pokoje zebrań i klubowe, sale wykładowe, hotel na 120 miejsc oraz część gastronomiczna. Był to jeden z najładniejszych, funkcjonalnie najpełniejszych i najlepiej wyposażonych gmachów tego typu w Europie. Koszt budowy wyniósł 2 250 000 zł. 

Lata okupacji niemieckiej przyniosły gwałtowne zerwanie z pierwotną misją obiektu. Mieścił się tu klub dla oficerów niemieckich, połączony podziemnymi korytarzami z hotelami Grand i Savoy. Po 1945 roku YMCA wznowił działalność i kontynuował inwestycję, już jednak w okrojonej formule. W 1947 roku powstały projekty dobudowy sali teatralnej od strony zachodniej, wykonane przez Stanisława Kowalskiego. Roboty ukończono w listopadzie 1949 roku. W grudniu tego samego roku działalność Polskiego YMCA została zakazana przez władze komunistyczne. Nową salę zajęły teatry, pozostałą część gmachu przejął Pałac Młodzieży, a właścicielem został Skarb Państwa. Dopiero po przełomie ustrojowym nastąpiło reaktywowanie organizacji, zaś w 1993 roku, wyrokiem sądowym, przywrócono jej własność budynku. Karta ewidencyjna z 1996 roku oceniała stan zachowania obiektu jako średni, wskazując zwłaszcza zły stan instalacji wodno-kanalizacyjnej i elektrycznej oraz jedynie bieżące zabezpieczenia jako odnotowane prace budowlane i konserwatorskie. Jest to cenna informacja źródłowa, bo pokazuje, że po dekadach intensywnej eksploatacji, budynek wymagał nie kosmetyki, lecz poważnych działań naprawczych. Warto podkreślić, że obiekt ma dwóch właścicieli: 85 procent należy do Polskiego YMCA, a pozostałe 15 procent do Holdingu Liwa. Prace konserwatorskie rozpoczęto w 2025 roku.

Opis

Budynek usytuowany jest w centrum śródmieścia Łodzi, przy ul. Moniuszki, na działce prostokątnej, całkowicie zabudowanej, zajmującej teren przy południowej pierzei ulicy Moniuszki, z dojściem od ul. Traugutta i od strony wewnętrznej ulicy Hotelowej. Karta ewidencyjna podkreśla jego wyraźną obecność w urbanistyce i architekturze miasta. Istotnie, gmach wyrasta z tkanki dawnego Pasażu Meyera jako akcent większej skali, ale zarazem nie niszczy ulicy przez chaos czy przypadkowość. To modernizm jeszcze zdyscyplinowany, pamiętający o mieście. Jest to budynek murowany, tynkowany, ze ścianami z cegły pełnej. Karta odnotowuje zastosowanie stropów piwnicznych typu Kleina, żelbetowych stropów nad dużymi salami –basenową, gimnastycznymi i teatralną oraz stropów ceramicznych Ackermana w pozostałych partiach. Schody wykonano z żelbetu i wykończono lastrykiem. Stolarka była drewniana, z drzwiami pełnymi płycinowymi i częściowo przeszklonymi, a stolarka okienna miała formę okien skrzynkowych. W piwnicach znajdowały się posadzki betonowe, w korytarzach – lastrykowe, niekiedy z dekoracyjnym wzorem, w salach parkiety, a w sanitariatach – terakota. Zachowany opis techniczny dobrze pokazuje, że nowoczesność tego obiektu nie była sloganem, lecz rzeczywistym programem materiałowym i konstrukcyjnym.

Plan budynku jest swobodny, z różnorodnością poziomów i półpoziomów. Układ wielotraktowy opiera się na systemie korytarzy wewnętrznych i pomieszczeń rozmieszczonych po ich stronach. Dwa wewnętrzne patia umożliwiają doświetlenie wnętrz i ich funkcjonalne uporządkowanie. Z załączonych do karty rzutów parteru i pierwszego piętra oraz z archiwalnych rysunków autorskich wynika, że Lisowski myślał o obiekcie kompleksowo: od bryły i elewacji po rozwiązanie wnętrz, komunikacji i strefowania funkcji. Zachowane szkice patio, basenu i sali gimnastycznej są szczególnie cenne, bo pokazują pierwotny zamysł przestrzenny, dziś równie ważny jak elewacje. Bryła jest rozczłonkowana, zróżnicowana wysokościowo i złożona z harmonijnie zestawionych prostopadłościanów, utrzymanych w silnych liniach pionów i poziomów. Elewacje są proste, pozbawione tradycyjnego detalu, kształtowane rytmem ciągów okien, pionowymi przyporami i jednolitą kolorystyką tynków. To język dojrzałego modernizmu o cechach konstruktywistycznych, co zresztą karta ewidencyjna stwierdza wprost, uznając gmach za jeden z cenniejszych przykładów konstruktywizmu w polskiej architekturze użyteczności publicznej. Nie wszystko, co stare, jest warte ochrony, ale tu mamy przypadek przeciwny: obiekt jest wart ochrony właśnie dlatego, że poza metryką posiada jasną wartość artystyczną, urbanistyczną i historyczną. Do najbardziej interesujących elementów należały wnętrza związane z funkcjami wspólnymi i sportowymi: patio, hall główny, galeria, basen i wielka sala gimnastyczna. Już same archiwalne rysunki wskazują, że twórca przywiązywał wagę do rytmu słupów, perspektyw komunikacyjnych, geometrii posadzek i przejrzystości przestrzeni. Ciekawostką pozostaje fakt, że budynek był od początku pomyślany jako coś więcej niż dom ćwiczeń czy internat. Stanowił rodzaj miasta w mieście, z własnym zapleczem zdrowotnym, noclegowym i kulturalnym. Tego rodzaju program wielofunkcyjny był w II Rzeczypospolitej oznaką nowoczesności.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 16.03.2025 r.