Tak zwane „miasto żydowskie” znajdowało się wówczas koło Legnicy, nad Czarną Wodą i ciągnęło się od starego mostu zamkowego, wzdłuż ulicy Nowej, poprzez plac zamkowy, sięgając w głąb ogrodu zamkowego i poza Bramę Głogowską. Na jego terenie mieściła się synagoga, szkoła żydowska i cmentarz.

W połowie XV w. na Śląsku doszło do masowych pogromów ludności żydowskiej, co wiązało się z działalnością Jana Kapistrana. Legnica była jednym z miast, gdzie w 1453 r., w wyniku oskarżeń o kradzież i znieważenie hostii, spalono miejscowych Żydów. Ponadto skonfiskowano majątki żydowskie, a pozostałych przy życiu Żydów wygnano z miasta.

Ponownie ludność żydowska pojawiła się w Legnicy dopiero w drugiej połowie XVIII w., kiedy to na podstawie edyktu tolerancyjnego króla Prus z 1755 r. otrzymała zezwolenie na osiedlanie się. Dotyczyło to, jednakże osób zamożnych, posiadających co najmniej tysiąc dukatów, z pominięciem ich żon i dzieci.

Początkowo legnicka gmina żydowska podlegała kahałowi głogowskiemu, a pełną niezależność uzyskała w 1818 roku. W 1845 r. bankier Raphael Prausnitzer zakupił plac pod budowę synagogi, która miała zastąpić dom modlitwy znajdujący się przy Ritterstraße (ul. Rycerska). Bóżnicę, która znajdowała się przy Bäckerstraße 16 (ul. Piekarska), zbudowano w stylu angielskiego neogotyku, a jej konsekracja odbyła się 16 czerwca 1847 roku. Synagoga przetrwała do 1938 r., kiedy to w czasie pogromu Nocy Kryształowej została spalona, a następnie rozebrana.

W czasie II wojny światowej żydowscy mieszkańcy Legnicy stali się więźniami obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach (Tormersdorf), Krzeszowie (Grüssau) i Rybnej (Riebnig), a następnie transportami deportacyjnymi z Wrocławia wysyłani byli do niemieckich nazistowskich obozów zagłady – Treblinka, Auschwitz, Sachsenhausen oraz na wschodzie.

Po II wojnie światowej Legnica stała się jednym z największych skupisk żydowskich na Dolnym Śląsku. Po tzw. repatriacji z terenu Związku Radzieckiego, w lipcu 1946 r. liczba Żydów wynosiła 4450 osób. Utworzyli oni wiele prężnie działających organizacji żydowskich, z których do dziś działa gmina wyznaniowa żydowska, mająca siedzibę przy ul. Chojnowskiej 12 oraz lokalny oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce (ul. Nowy Świat 7a).

Opis

Drugi chronologicznie w okresie nowożytnym, a jedyny do dziś zachowany cmentarz żydowski w Legnicy powstał w 1837 r., choć pierwszy pochówek odbył się tam już w 1834 roku. Grunt pod założenie nowego cmentarza zakupił i podarował gminie żydowskiej Raphael Prausnitzer – właściciel najstarszego domu bankowego w mieście. Nekropolia zlokalizowana została w południowo-zachodnim narożniku cmentarza wielowyznaniowego; zajmowała teren pomiędzy obecnymi ulicami Wrocławską i Cmentarną. Uroczyste otwarcie nastąpiło 30 października 1838 roku.

W 1877 r. na cmentarzu wzniesiono dom przedpogrzebowy, w którym mieściła się obszerna sala modlitw, pomieszczenie do przechowywania zwłok, a na piętrze biura administracji. W 1891 r. teren nekropolii został powiększony w kierunku północnym, przez co uzyskał powierzchnię 0,76 ha.

Po rozwiązaniu Gminy Synagogalnej w Legnicy w 1939 r., właścicielem cmentarza zostało Zrzeszenie Żydów w Niemczech. Nieruchomość obejmowała wówczas powierzchnię 68 a 73 m kw., a na jej terenie mieścił się dom przedpogrzebowy i mieszkanie dozorcy. Na początku lat 40. XX w. z budynków cmentarnych korzystała miejscowa poczta. Na całym terenie znajdowało się około 1000 grobów z nagrobkami i pomnikami oraz około 500 grobów bez nagrobków. Nagrobki planowano usunąć, a powierzchnię cmentarza wyrównać. Wartość powierzchni oszacowano na 25 300 RM, zabudowań na kwotę – 18 200 RM, a urządzeń cmentarnych i ogrodzenia na 500 RM, co dawało łącznie kwotę 44 000 RM; jednakże władze skarbowe obniżyły wartość do 38 400 RM. Umowę kupna-sprzedaży z miastem Legnica sfinalizowano dopiero 24 listopada 1944 roku.

Po II wojnie światowej cmentarz został przejęty przez społeczność Żydów polskich. Znalazł się w użytkowaniu Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Legnicy. Ze względu na brak miejsc grzebalnych od strony wschodniej powiększono go o pole stanowiące część przedwojennego cmentarza komunalnego.

Obecnie właścicielem nekropolii jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Legnicy. Nieruchomość cmentarna mieści się przy ul. Wrocławskiej 106 i obejmuje działkę nr 484/1. Do dziś nekropolia jest czynna. Zarówno cmentarz, jak i dom przedpogrzebowy widnieją w rejestrze zabytków – pierwszy pod numerem 600/754/L, drugi – 601/997/L.

Liczba zachowanych nagrobków jest trudna do oszacowania – wiadomo jedynie, że do 1942 r. na terenie cmentarza istniało 1500 grobów. Nagrobki posiadają zróżnicowane formy (stele, obeliski, nagrobki tablicowo-skrzyniowe), znajdują się w różnym stanie zachowania. Do czasów współczesnych częściowo zachowało się historyczne ogrodzenie nekropolii z żeliwnych przęseł oraz brama wjazdowa wraz furtką.

Dom przedpogrzebowy to murowany dwukondygnacyjny budynek wzniesiony w stylu eklektycznym z elementami neorenesansowymi. Ze względu na zły stan techniczny obecnie jest wyłączony z użytkowania. Nad jego drzwiami wejściowymi umieszczono sentencje w języku hebrajskim: „Dom spotkania wszystkich żyjących”, „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” oraz „Skropię was wodą czystą i będziecie oczyszczeni”.

Oprac. Tamara Włodarczyk