Zajazd Pod Czarnym Orłem, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zajazd Pod Czarnym Orłem

Kraków

photo

Jeden z najstarszych budynków Podgórza, o XVIII-wiecznej proweniencji. Przejściowo siedziba władz miejskich. Charakterystyczny element zabytkowej, północnej pierzei Rynku Podgórskiego.

Historia

Obiekt należy do najstarszych budynków Podgórza. U schyłku XVIII i na początku XIX w. rozwój zabudowy murowanej postępował powoli; głównie lokalizowano ją przy trakcie „Cesarskim” i po północnej stronie Rynku, gdzie istniejący przed założeniem miasta dom (dzisiejszy „Pod Czarnym Orłem”) adaptowany został na pierwszy ratusz. Pierwsza barokowo-klasycystyczna zabudowa wraz z Urzędem i Komorą Celną oraz rozrzucona luźno wzdłuż kierunków starych traktów zaznaczała zawiązki obecnych ulic: Staromostowej, Brodzińskiego, Józefińskiej i Piwnej. Istniejący przed 1784 dom „Pod Czarnym Orłem” adaptowano na pierwszy podgórski ratusz. Wkrótce urząd przeniesiono pod nr 14. Później klasycystyczny dom „Pod Czarnym Orłem” był popularnym zajazdem i winiarnią, o czym do dziś świadczy szeroka brama, przez którą na obszerne podwórko mogły wjeżdżać ładowne, kupieckie wozy. W zajeździe, w lipcu 1829, ostatnią swą noc w Polsce spędził Fryderyk Chopin. W 1862 pożar w oberżach Pod Jeleniem i Czarnym Orłem zniszczył 10 domów „ku mostowi na Wiśle”. Wiele sąsiednich dachów zerwano, aby powstrzymać ogień. Podczas powstania styczniowego budynek przeszukiwała policja, podejrzewając, że składuję się tu broń dla Królestwa. W latach 60. XIX wieku sprzed zajazdu trzy razy dziennie odjeżdżał omnibus do uzdrowiska w Swoszowicach. W 1878 lokal chwilowo zamknięto, że względu na głoszoną w nim propagandę socjalistyczną. Na początku stulecia, w tzw. dużej Sali pod Czarnym Orłem odbywały się zebrania PPSD i spektakle teatralne dla robotników. W 1915 w budynku mieściła się piekarnia, handel win, piwiarnia i „tani bazar”. Podczas okupacji hitlerowskiej dom znalazł się w granicach getta.

Opis

Budynek murowany, ukształtowany w stylu barokowo-klasycystycznym w ostatniej ćwierci XVIII w. Przebudowany w 2 połowie XIX, remontowany ok. 1950. Napis na tympanonie nad wejściem, brzmiący pierwotnie "Pod Czarnym Orłem" w latach 70. XX w., zmieniony na "Pod Orłem" (zmieniona kolorystyka płaskorzeźby orła). Zachowany dach łamany. Część pomieszczeń parteru zajmują dziś sklepy. W 2014 obiekt remontowany ze środków SKOZK (dach i elewacja).

Budynek prywatny, niedostępny dla zwiedzających. Wstęp możliwy jest tylko do pomieszczeń parterowych, w godzinach otwarcia sklepów.

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 20.03.2015 r.

Bibliografia

  • Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym [...], t. II, Warszawa 1885.
  • Bardel F., Miasto Podgórze, jego powstanie i pierwszych 50 lat istnienia, Kraków 1901.
  • Cholewka M., Dzieje parafii św. Józefa w Krakowie-Podgórzu [w:] Podgórze - dzieje duchowości i tolerancji. Materiały z sesji naukowej, Kraków 2006.
  • Chrzanowski T., M. Kornecki, Sztuka ziemi krakowskiej, Kraków 1982.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I, Województwo krakowskie, pod red. J. Szablowskiego, Warszawa 1953, s. 524-525.
  • Marcinek R., Rynek Podgórski. Studium historyczne, Kraków 2009
  • Rożek M., Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 534-538
  • Wolne, królewskie miasto Podgórze, Płaszów, Rybitwy, Przewóz. Zarys przemian historycznych, oprac. zbiorowe pod redakcją J. Żółciaka, Kraków 1996
  • Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, oprac. Olga Dyba, Waldemar Brzoskwinia (obiekty obronne), Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2007
  • Estreicher K., Kraków. Przewodnik dla zwiedzających miasto i jego okolice, Kraków 1938.
  • Krasnowolski B., Podgórze [w:] Atlas Historyczny Miast Polskich, tom V Małopolska, red. Z. Noga, Kraków 2007.
  • Mańkowska-Jurczak J., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium analityczno-konserwatorskie zabytkowej zabudowy w układzie przestrzennym Starego Podgórza, Kraków 1976; archiwum PKZ Kr 399.
  • Podgórze w dziejach wielkiego Krakowa. Materiały sesji naukowej, Kraków 2000
  • Rusińska S., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium historyczno-urbanistyczne, Kraków 1977-1978; archiwum PKZ Kr 144.
  • Swaryczewska M., Żółciak J., Żółciak K., Grodziska K., Rynek Podgórski. Studium historyczno-kompozycyjne zieleni z koncepcją projektową, Kraków 1990-1991. Archiwum WUOZ w Krakowie nr 16394/91.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: karczma
  • Chronologia: schyłek XVIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Rynek Podgórski 13, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy