Ratusz Podgórski, Magistrat, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Ratusz Podgórski, Magistrat

Kraków

photo

Gmach administracyjny świadczący o historii i przemianach ustrojowych tej części Krakowa. Do XX wieku Podgórze rozwijało się jako prężny i niezależny ośrodek miejski i dopiero wtedy połączyło się, choć niechętnie, z Krakowem. Ratusz Podgórski jest znakiem przeszłości, pamiątką nieistniejącego miasta, w chwili połączenie nowocześniejszego i bogatszego od Krakowa.

Historia

Pierwsza barokowo-klasycystyczna zabudowa Podgórza, wraz z Urzędem i Komorą Celną, była rozrzucona luźno wzdłuż starych traktów. Na pierwszy ratusz podgórski adaptowano istniejący przed 1784 przyrynkowy Dom pod Czarnym Orłem. Wkrótce urząd przeniesiono pod nr 14, wzniesionego na początku XIX w., kosztem budynku istniejącego tu wcześniej. Tzw. Stary Ratusz, ok. 1851, w wyniku przebudowy został przekształcony w dworek-zajazd "Pod Białym Orłem". Nowy, godny urzędu miasta gmach wzniesiono w latach 1844-1854. Aby dostosować go do rosnących potrzeb został przebudowany w 2 połowie XIX. Po połączeniu Podgórza i Krakowa w 1915 roku Ratusz stracił swoją pierwotną funkcję. Kolejny duży remont i adaptacja nastąpił dopiero po 1993.

Opis

Pierzeja wschodnia Rynku, z gmachem nowego ratusza, powstała dopiero w latach 40. i 50. XIX w. Nowy ratusz zajmuje jej północny narożnik. Działki przyrynkowe wykazują sporą regularność i zbliżone są do kwadratów. Aby przeprowadzić regulację wywłaszczono posiadacza działki stanowiącej wschodnią połać obecnego rynku, a istniejące budowle usunięto. Ratusz to budynek murowany, z bogato dekorowaną fasadą, rozbudowywany w kilku szybko po sobie następujących etapach. W 1892 miała miejsce nadbudowa piętra i renowacja dolnej części gmachu. W stylistyce dominuje historyzm z elementami neobaroku. Pompatyczną formę uważano za reprezentacyjną i godną. Zachował się bogaty wystrój architektoniczno-rzeźbiarski z 2. połowy XIX w. W zwieńczeniu fasady od strony Rynku zachował się herb miasta Podgórza (w latach 1950. zastąpiony napisem "PZPR", później godłem państwowym, przywrócony w 1996), nadany w 1808 (dwie kolumny związane ze słupami Herkulesa, którymi starożytny bohater miał wyznaczać granice świata, obok nagi brodaty mężczyzna z kijem lub wiosłem). We wnętrzach elementy pierwotnego wyposażenia, w tym oryginalne wyposażenie sali obrad Rady Miasta Podgórza.

W budynku znajduje się Wydział Architektury UM Krakowa. Wstęp możliwy jest w godzinach urzędowania, z ograniczeniami i tylko do wybranych części gmachu. Często gmach pokazywany jest przy okazji rozmaitych imprez lokalnych.

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 20.03.2015 r.

Bibliografia

  • Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym [...], t. II, Warszawa 1885.
  • Bardel F., Miasto Podgórze, jego powstanie i pierwszych 50 lat istnienia, Kraków 1901.
  • Cholewka M., Dzieje parafii św. Józefa w Krakowie-Podgórzu [w:] Podgórze - dzieje duchowości i tolerancji. Materiały z sesji naukowej, Kraków 2006.
  • Chrzanowski T., M. Kornecki, Sztuka ziemi krakowskiej, Kraków 1982.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I, Województwo krakowskie, pod red. J. Szablowskiego, Warszawa 1953, s. 524-525.
  • Marcinek R., Rynek Podgórski. Studium historyczne, Kraków 2009
  • Rożek M.,, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 534-538
  • Wolne, królewskie miasto Podgórze, Płaszów, Rybitwy, Przewóz. Zarys przemian historycznych, oprac. zbiorowe pod redakcją J. Żółciaka, Kraków 1996
  • Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, oprac. Olga Dyba, Waldemar Brzoskwinia (obiekty obronne), Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2007
  • Estreicher K., Kraków. Przewodnik dla zwiedzających miasto i jego okolice, Kraków 1938.
  • Krasnowolski B., Podgórze [w:] Atlas Historyczny Miast Polskich, tom V Małopolska, red. Z. Noga, Kraków 2007.
  • Mańkowska-Jurczak J., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium analityczno-konserwatorskie zabytkowej zabudowy w układzie przestrzennym Starego Podgórza, Kraków 1976; archiwum PKZ Kr 399.
  • Podgórze w dziejach wielkiego Krakowa. Materiały sesji naukowej, Kraków 2000
  • Rusińska S., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium historyczno-urbanistyczne, Kraków 1977-1978; archiwum PKZ Kr 144.
  • Swaryczewska M., Żółciak J., Żółciak K., Grodziska K., Rynek Podgórski. Studium historyczno-kompozycyjne zieleni z koncepcją projektową, Kraków 1990-1991. Archiwum WUOZ w Krakowie nr 16394/91.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: ratusz
  • Chronologia: XIX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Rynek Podgórski 1, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy