Dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego Feniks, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego Feniks

Kraków

photo

Modernistyczny gmach, jeden z najbardziej kontrowersyjnych obiektów na Rynku Głównym.

Historia

Gmach "Feniksa" postawiono na działce powstałej w wyniku wyburzenia trzech średniowiecznych kamienic. Od strony Rynku były to kamienice: Tryblowska (XIV w.) i Fridrichszmalcowska (XIII/XIV w.). Pod koniec XVI stulecia kamienica Tryblowska należała do Jana Tenendusa- księgarza króla Stefana Batorego. Nazwa drugiej nazwa pochodzi od, imienia i nazwiska, patrycjusza Fridricha Schmatza, który kupił ją w 1601. W 1837 w kamienicach urządzono pensjonat wychowawczy, który był jednym z nielicznych prywatnych gimnazjów w Krakowie. Zanim zostały zburzone, 1875, właściciel nakazał ich połączenie. Powstał jednolity, trzypiętrowy gmach z fasadą w stylu neorenesansowym. Trzecią kamienicą (od strony ul. św. Jana), która podzieliła los dwóch poprzednich, był dom Ważyńskich (XV/XVI w.), przez lata własność OO. Bernardynów.

Budynki wyburzono w latach 1913-1914 na zlecenie Tadeusza Będzikiewicza, który planował w tym miejscu wybudowanie nowoczesnego hotelu. Pomysł ten wzbudził liczne kontrowersje, a okres I wojny i powojenny kryzys gospodarczy nie był czasem najlepszym na inwestycje. Zdołano jedynie rozpocząć kładzenie fundamentów. W miejscu kamienicy stanął drewniany płot, który szybko stał się miejscem wywieszania lub malowania politycznych deklaracji. Pomysł hotelu upadł, a działkę kupiło wiedeńskie Towarzystwo Ubezpieczeniowe „Feniks” z przeznaczeniem na budowę domu mieszkalnego. Trwały spory w jaki sposób zagospodarować tak eksponowane miejsce. Powstało wiele projektów, a ostatecznie, w latach 1928-1932, zrealizowano wizję Adolfa Szyszko-Bohusza.

Krakowianie w okresie międzywojennym nazwali gmach "Domem pod kominami", z racji wysokiej attyki zwieńczonej sterczynami. Nawiązywała do niższych kondygnacji tworząc ich lustrzane odbicie. Elewacje zewnętrzne sześciokondygnacyjnego obiektu podzielono na trzy strefy oddzielone gzymsami. Od I do IV piętra autor wprowadził (od strony Rynku) pięcio-, a od strony ul. św. Jana dwunastoosiową elewację opartą na rytmie trapezowych wykuszy. Była to budowla kontrowersyjna, choć na swe czasy bardzo nowoczesna - to tutaj po raz pierwszy w Krakowie zastosowano klimatyzację, aluminiowe ramy okienne, pierwszy w Krakowie neon, a także zsypy na śmieci. Przed i po wojnie w gmachu od strony Rynku mieściło się m.in. biuro Orbisu, a na piętrze (od 1933) popularny lokal dancingowy. W 1996 budynek "Feniksa" przeszedł generalny remont. Przywrócono wówczas między innymi usunięte przez Niemców narożne godło kamienicy - aluminiową rzeźbę Felicjany, dzieło Karola Muszkieta z 1934. Trzymany przez nią wieniec laurowy kojarzył się Krakowianom inaczej. Rzeźbę szybko ochrzczono „Kobieta ze sztuczną szczęką”.

Opis

Pięciokondygnacyjny budynek z użytkowym poddaszem i mansardowym dachem. Ma funkcjonalistyczną konstrukcje żelbetową - płyty stropowe wsparte na słupach. Modernistyczny budynek, ze względu na swój wygląd jak i gabaryty, zdecydowanie odcina się od wszystkich innych budowli jakie wzniesiono przy Rynku Głównym. Podczas okupacji modernistyczna elewacja frontowa jako przykład „zwyrodniałej architektury” została przebudowana w duchu klasycyzmu. Niemcy zmienili attykę od strony Rynku na mansardowy dach (według projektu Georga Stahla), a na fasadzie zastosowali pilastry, co sprawiło, że budynek bardziej "wtopił się" w zabudowę Rynku. Oryginalną, funkcjonalistyczną formę zachował jedynie fragment skrzydła od ulicy św. Jana. Zwraca uwagę oryginalny wystrój sklepu cukierniczego firmy Piasecki, który znajduje się na parterze, a także kawiarnia "Rio", której dekoracja pochodzi z lat 50. XX w.

Obiekt dostępny w różnym stopniu; z zewnątrz bez ograniczeń, wewnątrz, w godzinach pracy placówek handlowych i instytucji.

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 20-04-2016 r.

Bibliografia

  • Dyba O., Kraków. Zabytki architektury i budownictwa, Warszawa 2007
  • Encyklopedia Krakowa, Warszawa - Kraków 2000.
  • Fabiański M., Purchla J., Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001
  • Komorowski W., Sudacka A., Rynek Główny w Krakowie, Ossolineum 2008
  • Rożek M., Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Kraków 1993
  • Marcinek R., Kraków, Kraków 2001

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kamienica
  • Chronologia: 1928 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Rynek Główny 41, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy