Collegium Nowodworskiego - Zabytek.pl
Collegium Nowodworskiego
Adres
Kraków, św. Anny 12
Lokalizacja
woj. małopolskie,
pow. Kraków,
gm. Kraków
Historia
W 1636 roku postanowiono szkole zbudować własną siedzibę (naprzeciw kościoła św. Anny, na parceli przyległej do Collegium Maius). Budowę wsparli finansowo rektor Akademii, Jakub Najmanowicz oraz Władysław IV. Wykorzystano przyłączony dom, wzmiankowany w źródłach w latach 1475-1477. Przez dłuższy czas kolegium, dla upamiętnienia Nowodworskiego oraz Władysława IV, nazywano Collegium Władysławowsko-Nowodworskim. Prace rozpoczęto w 1639 roku pod kierunkiem Jana Leitnera. Budowę zakończono zasadniczo w 1643 roku. Na kolegium składały się dwa ustawione równolegle pawilony o dwuspadowych dachach, połączone z murem. Między nimi znajdował się brukowany dziedziniec (480 m2), z trzech stron otoczony krużgankami. Poza salami lekcyjnymi i pomieszczeniami gospodarczymi w kolegium mieściło się m.in. oratorium. W czasie potopu szwedzkiego, najeźdźcy splądrowali budynek i urządzili w nim stajnię. Naukę wznowiono w 1657 roku. Szkołę ponownie zniszczyło wojsko rosyjskie, które w 1769 roku przekształciło ją w koszary. Z początkiem XVIII wieku sytuacja materialna szkoły pogorszyła się, a jej poziom obniżył.
Ponowny okres świetności Kolegium przeżyło po reformie przeprowadzonej w 1777 roku przez H. Kołłątaja na polecenie Komisji Edukacji Narodowej. Dawne oratorium przekształcono w aulę. Była ona jednym z reprezentacyjnych wnętrz w mieście. Tu zbierała się Izba Reprezentantów Rzeczypospolitej Krakowskiej oraz krakowskie Towarzystwo Naukowe. Stan budynku stopniowo się pogoraszał. W połowie XIX wieku zaczął grozić katastrofą. W latach 40. XIX wieku zasypano i zamurowano piwnice, w 1845 roku przystąpiono więc do cyklu remontów. W 1855 roku dobudowano trzecie skrzydło projektu Tomasza Majewskiego, kryte czterospadowym dachem, w stylistyce zbliżonej do starszych części budynku. W 1880 roku szkołę (Gimnazjum św. Anny) odwiedził cesarz Franciszek Józef, a w 1887 roku arcyksiążę Rudolf, ale toalety wewnątrz Collegium Nowodworskiego założono dopiero w 1890 roku (w 1905 roku gmach przyłączono do wodociągu). Wcześniej chadzano na podwórze od strony ulicy Gołębiej. W tym samym roku usunięto zewnętrzne schody prowadzące do budynku od strony ulicy św. Anny.
W 1898 roku gimnazjum przeniesiono do nowego budynku przy pl. Na Groblach. Kolegium przejęła Biblioteka Jagiellońska, której brakowało miejsca w Collegium Maius. Część pomieszczeń użytkowano jako sale dydaktyczne. W 1940 roku zbiory biblioteczne przeniesiono do nowego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej przy Al. Mickiewicza. Budynek przejął niemiecki Institut für Deutsche Ostarbeit (w skrócie IDO; Instytut Niemieckich Prac na Wschodzie) i tu umieszczono jego dyrekcję. Uroczyste otwarcie przez generalnego gubernatora Hansa Franka nastąpiło 20 kwietnia 1940 roku. Zadaniem placówki było zbieranie materiałów o domniemanym niemieckim charakterze ziem polskich. Za zgodą władz podziemnych pracowała w niej grupa ok. 150 polskich badaczy. W 1949 roku gmach przekazano nowo powstałej Akademii Medycznej (stąd używana czasem nazwa Collegium Medicum). Nowe władze postanowiły dokonać pewnych zmian, m.in. wyburzyć przewiązkę łączącą z Collegium Maius. Do końca XX wieku przeprowadzono kilka remontów mających przywrócić pierwotny wyglądu budynku. W 1993 roku, po włączeniu Akademii Medycznej w struktury UJ, budynek stał się ponownie jego własnością. W 1997 roku rozpoczęto kolejny cykl prac konserwatorskich.
-
Collegium Nowodworskiego, fot. Zygmunt Put, CC BY-SA 4.0 /Wikimedia.org -
Collegium Nowodworskiego, fot. Piotrekwas, CC BY-SA 3.0 PL/Wikimedia.org
-
Collegium Nowodworskiego, fot. Piotrekwas, CC BY-SA 3.0 PL /Wikimedia.org
-
Collegium Nowodworskiego, fot. Igor123121, CC BY 4.0/Wikimedia.org
-
Collegium Nowodworskiego, fot. Zygmunt Put, CC BY-SA 4.0 /Wikimedia.org
-
1939 rok. Marian Niżyński (czwarty z prawej) z wykonawcami sztuki "Kawaler księżycowy" na dziedzińcu Collegium Nowodworskiego w Krakowie., fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
-
1938 rok.Fragment przedstawienia na dziedzińcu Collegium Nowodworskiego., fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Opis
Otynkowany budynek z cegły, położony jest w zespole zabudowań uniwersyteckich, zamkniętym od północnego-wschodu ulicą św. Anny, od południowego-wschodu ul. Jagiellońską, od południowego-zachodu ul. Gołębią i od zachodu Plantami. Zajmuje południowo-zachodnią część obszaru, w którym oprócz Kolegium Nowodworskiego znajdują się jeszcze gmachy Collegium Witkowskiego, Collegium Maius i Collegium Minus, a pomiędzy wszystkimi tymi budynkami znajduje się ogród. Budynek szkolny, sytuowany w zwartej zabudowie Starego Miasta, wciśnięty jest między inne kamienice, ale z własnym reprezentacyjnie ukształtowanym wewnętrznym dziedzińcem. Architektura kolegium to połączenie stylu barokowego i manieryzmu, z wyraźnymi nawiązaniami do gotyckich rozwiązań sąsiedniego Collegium Maius (to wynik XIX-wiecznego scalania elewacji, po kolejnych przebudowach). Budynek ma typową dla Krakowa bryłę z wysokim dachem i stosunkowo skromną, płaszczyznową elewacją. W porównaniu z bardziej „malarską” fasadą Collegium Maius czy pałacami przy tej samej ulicy (Pałac Pod Baranami, Kamienica Czeczotki) jest to architektura podporządkowana funkcji szkolnej – solidna, nie epatująca zbędną ozdobnością. Elewacja od ul. św. Anny jest siedmioosiowa (okna ujęte w uszate obramienia z XVIII wieku), od Plant – jedenastoosiowa z boniowanymi narożnikami. Dwa jednopiętrowe, podpiwniczone skrzydła są równoległe do ul. św. Anny. Zachowane piwnice sklepione są kolebkowo. Wejście na dziedziniec prowadzi przez kamienny, zamknięty półkoliście portal z końca XVIII wieku.
Z sieni wiedzie przejście do pomieszczeń nakrytych stropami o profilowanych belkach i dekorowanych sosrębach. Na pierwszym piętrze skrzydła znajduje się duża sala wykładowa. Wnętrze jednak całkowicie przebudowano podczas kolejnych remontów. Zachował się tylko wczesnobarokowy portal w sali pierwszego piętra, a nad nim tablica upamiętniająca wizytę księcia warszawskiego Fryderyka Augusta w roku 1810. Dziedziniec obiega z trzech stron krużganek arkadowy, wsparty na kolumnach, sklepiony kolebkowo-krzyżowo. Czwarty bok (od północy) to reprezentacyjne dwubiegowe schody, prowadzące na pierwsze piętro do arkadowej logii biegnącej wzdłuż dobudowanego w XIX wieku skrzydła. Dachy są dwuspadowe. W skrzydle północnym zachowała się stolarka z połowy XIX wieku.
Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025
Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
Materiał budowy:
ceglane
Styl obiektu: nieznany
Architekt: Jan Leitner
Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_BK.187234, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_12_BK.415588
Zobacz także w najbliższej okolicy
10 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Maius Uniwersytetu Jagielońskiego
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 8Collegium Maius Uniwersytetu Jagielońskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Probowstwo kolegiaty św. Anny
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 11Probowstwo kolegiaty św. Anny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dom Izby Rzemieślniczej
Krakówśw. Anny 9dom Izby Rzemieślniczej
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Kościół akademicki pw. św. Anny
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 11Kościół akademicki pw. św. Anny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Physicum Uniwersytetu Jagielońskiego
Krakówśw. Anny 6Collegium Physicum Uniwersytetu Jagielońskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Witkowskiego
Opracowane przez NIDKrakówGołębia 13Collegium Witkowskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Minus Uniwersytetu Jagielońskiego
KrakówGołębia 11Collegium Minus Uniwersytetu Jagielońskiego
10Pokaż wszystkie