Historia

Najwcześniejsze, znane nam wzmianki o kościele św. Anny w Krakowie pochodzą z drugiej połowy XIV wieku. Pierwsza z nich datowana jest na 1363 rok i dotyczy prośby króla Kazimierza Wielkiego skierowanej do papieża Urbana V o udzielenie odpustu dla wiernych kościoła św. Anny w związku ze zbliżającą się rocznicą poświęcenia świątyni. Drugą z nich jest wzmianka o dokonanym przez właścicieli Grodźca zapisie na rzecz kościoła z 1381 roku. Wygląd kościoła z tego okresu nie jest znany, ale najprawdopodobniej był to budynek drewniany. Jego pierwotna postać uległa całkowitemu zniszczeniu na skutek pożaru w 1407 roku. 

Jeszcze tego samego roku świątynię odbudowano, wnosząc kościół murowany w stylu gotyckim. W 1418 roku, na skutek decyzji króla Władysława Jagiełły, losy kościoła zostały ściśle związane z Akademią Krakowską, nadając jej prawo patronatu nad świątynią. Patronat ten sprawował w imieniu uczelni opat klasztoru Cystersów w Mogile. W 1428 roku, dzięki fundacji magistrów Jana Wielunia i Jana Isnera kościół św. Anny rozbudowano, przebudowując i rozszerzając prezbiterium. W 1535 roku na skutek aktu ks. bp Piotra Tomickiego kościół podniesiony został do godności kolegiaty, a przy nim założona została szkoła. W 1689 roku, decyzją profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, kościół św. Anny rozebrano uznając go za niewystarczający wobec wzrastającego kultu św. Jana z Kęt, którego grób znajdował się wewnątrz świątyni.

Obecny kościół wzniesiono w latach 1689–1703 w stylu barokowym, wzorując się na rzymskiej świątyni św. Andrzeja della Valle. Pomysłodawcą planów wystroju wnętrza, projektów ideowych oraz artystycznych był odpowiedzialny za nadzór budowy świątyni ks. Sebastian Piskorski, profesor Uniwersytetu i proboszcz parafii św. Anny, projektantem zaś – holender, Tylman z Gameren zwany Gamerskim. Wśród innych, znanych artystów zaangażowanych w prace nad obiektem byli m.in. włoski architekt, Franciszek Solari, rzeźbiarz – sztukator Baltazar Fontana oraz wybitni artyści – freskanci bracia Karol i Innocenty Monti oraz Karol Dankwarta z Nysy. W latach 1694-1697 kościół nakryto sklepieniem, a od 1695 roku prowadzono czynności związane z dekoracją wnętrz. Prace nad świątynią trwały do 1703 roku, kiedy to ukończono budowę kopuły, a kościół został konsekrowany. Kościół restaurowano w latach 1882-1887, a jego wnętrza w 1904 roku. W latach 1906-1907 odnowiono kopułę pod kierownictwem Sławomira Odrzywolskiego, a w latach 1919–1924 odrestaurowano fasadę pod kierunkiem Józefa Pokutyńskiego.

Opis

Kolegiata św. Anny w Krakowie znajduje się na obszarze Starego Miasta, przy pierzei ul. św. Anny i u jej wylotu w kierunku Plant. Budynek zwrócony jest fasadą w kierunku ulicy, ze skierowanym w stronę północno–wschodnim prezbiterium. Obiekt posiada 1200 m2  powierzchni użytkowej i 19000 m3 kubatury. Fasadę budynku wzniesiono jako dwukondygnacyjną, trójosiową, zakończoną naczółkiem z dwiema wieżami przypominającymi kształtem te, znajdujące się w kościele Santa Anastasia w Rzymie. Wieże połączono z fasadą przy użyciu tzw. wazonów, czyli wywodzących się z tradycji francuskiej motywów ozdobnych. W niszach umieszczono figury przedstawiające świętych, w niższej kondygnacji św. Bernarda z Clairvaux i św. Jana Kantego, a w wyższej – św. Kazimierza i św. Floriana. Nad głównym wejściem do świątyni umieszczono płaskorzeźbę Madonny z Dzieciątkiem, a nad nią Oko Opatrzności będące symbolem Trójcy Świętej. Nad portalem głównym znajduje się również łacińska inskrypcja zawierająca informacje o roli św. Anny jako gospodyni tego kościoła.

Bryłę Kościoła św. Anny zaprojektowano jako masywną, rozczłonkowaną o silnie zróżnicowanych formach i wysokościach. Jest to obiekt orientowany i trzynawowy, przybierający formę bazyliki z transeptem o korpusie nawowym czteroprzęsłowym i trójprzęsłowych nawach bocznych. Budynek murowany z cegły i kamienia (na wysokości cokołu oraz jako okładzina elewacji) oraz tynkowany. Kościół zbudowany jest na planie krzyża łacińskiego z nawą otoczoną wieńcem kaplic (po trzy z każdej strony) oraz kopułą z latarnią w miejscu przecięcia się transeptu z nawą. Sklepienia w prezbiterium i w nawie kolebkowe na gurtach z lunetami, a w transepcie kolebkowe, również na gurtach. Kaplice przykryte są pseudokopułami na pendentywach. Zakrystia i skarbiec nakryto sklepieniem krzyżowym, a przedsionki – sklepieniem zwierciadlanym. Trójprzęsłowe, prostokątne i równe szerokości nawy głównej prezbiterium, połączone jest z transeptem za pomocą szerokiej arkady. W ramionach transeptu znajdują się kaplice. W narożnikach między transeptem a prezbiterium od strony południowej mieści się prostokątna zakrystia, dostępna z zewnątrz za pośrednictwem niewielkiego przedsionka.

Od strony północnej znajduje się piętrowy skarbiec, a pod kościołem – krypty. Pod nawą boczną wydzielono miejsce przeznaczone na pochówek dla profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, pod zakrystią dla członków Kapituły Kolegiackiej, a w podziemiach transeptu od strony północno.-zachodniej dla innych, znaczących i zasłużonych osobistości. Elewacja świątyni jest ceglana, tynkowana z licznymi detalami kamiennymi. Fasada dwukondygnacyjna, symetryczna, zwieńczona trójkątnym szczytem i flankowanymi wieżami. Elewacja frontowa przestrzenna, z kolumnami i pilastrami podtrzymującymi belkowanie z gzymsem i attyką. Przed fasadą główną znajdują się monumentalne schody prowadzące do wnętrza świątyni. W górnej części kondygnacji fasada akcentowana jest pilastrami kompozytowymi i zwieńczona profilowanym belkowaniem. Elewacje boczne z widocznymi podziałami ramowymi, rozczłonkowane pilastrami w obrębie prezbiterium i na południowo-wschodniej i północno-zachodniej elewacji transeptu. Prezbiterium i ramiona transeptu zamknięte są trójkątnymi szczytami z umieszczonymi wewnątrz nich owalnymi oknami. W kwadratowych, częściowo wkomponowanych w korpus nawowy wieżach, umieszczone są drewniane, spiralne klatki schodowe, połączone z chórem muzycznym. Dach, kopuły i hełmy nakryte są blachą miedzianą. Wnętrze świątyni jednoprzestrzenne z widocznie wyodrębnionymi i otwartymi do nawy głównej kaplicami. Ściany wyodrębnione przy użyciu pilastrów kompozytowych, znajdujących się zarówno w prezbiterium, transepcie i nawie głównej, jak i na skrzyżowaniu naw. Ściany zwieńczone profilowanym i przełamującym się belkowaniem, nad którym znajdują się będące podstawą gurt sklepiennych części attyki. Ściany kaplic rozczłonkowane przy użyciu płytkich arkadowych nisz, flankowanych także pilastrami. W polach pomiędzy pilastrami półkoliste nisze i prostokątne okna. Znajdujące się w nawie głównej i prezbiterium otwory okienne ujęte w profilowane obramienia, zamknięte łukami segmentowymi. Okna w kaplicach zamknięte są półkoliście, a bęben kopuły rozczłonkowany pilastrami.

Wnętrza Kościoła św. Anny pełne są bogactwa barokowego wystroju – z obfitością motywów zdobniczych, rozmaitością uwiecznionych w rzeźbach przedstawień oraz licznymi malowidłami i reliefami. Ściany pokryte są w większości malarstwem iluzjonistycznym oraz bogatą dekoracją stiukową, bazującą na motywach roślinnych oraz puttach. Znajdująca się wewnątrz świątyni dekoracja rzeźbiarska stanowi dorobek artystyczny Baltazara Fontany, a malarska – Karola Dankwarta oraz braci Karola i Innocentego Montich. W bogato dekorowanym prezbiterium znajduje się zapowiedź przyjścia na świat Jezusa Chrystusa, na ołtarzu głównym przedstawiono św. Annę z Matką Bożą i Dzieciątkiem, a dekoracja nawy głównej oparta jest na Apokalipsie św. Jana i przedstawia Kościół jako święte miasto – niebieską Jerozolimę. W licznych kaplicach dekoracja nawiązuje do ich wezwań i poświęcona kolejno (patrząc od wejścia do kościoła) – po lewej stronie: życiu i działalności św. Piotra w Okowach, św. Katarzynie Aleksandryjskiej i św. Sebastianowi, a po prawej stronie: św. Józefowi, Niepokalanemu Poczęciu NMP oraz Janowi Chrzcicielowi. W zakrystii dekoracja malarska nawiązuje do Zesłania Ducha Św.

Wśród wyposażenia Kościoła św. Anny znajduje się wiele zachowanych, zasługujących na uwagę elementów. Są to m.in. późnobarokowa ambona autorstwa Antoniego Frączkiewicza pochodząca z ok. 1720 roku, odlana z brązu przez Jakuba Erlichera chrzcielnica późnorenesansowa z ok. 1646 roku oraz konfesja Św. Jana Kantego Baltazara Fontany z 1695-1703. W zakrystii podziwiać można połączone z boazerią komody z XVIII wieku, liczne obrazy kanoników, profesorów i rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz szaty liturgiczne z XVII i XVIII wieku. Na chórze muzycznym znajduje się uważany za wybitne dzieło kunsztu organomistrzowskiego, późnobarokowy, 25-głosowy instrument organowy z lat 1723-1724 zbudowany przez Szymona Szadkowskiego. Co istotne, są to jedyne w Krakowie, zachowujące autentyczne brzmienie z czasów epoki Jana Sebastiana Bacha organy.

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie, 31.07.2024 r.