Kościół pw. św. Małgorzaty, Kościelec
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Kościół pw. św. Małgorzaty

Kościelec

photo

Przykład romańskiego kościoła wiejskiej sieci parafialnej z silnie zredukowanym programem emporowym w masywie zachodnim.

Historia

Ufundowanie parafii w Kościelcu przypisuje się Mieszkowi III Staremu lub Awdańcom z Izbicy, w których posiadaniu znajdowała się wieś. Kościół wzniesiono na przełomie XII i XIII wieku jako jednonawowy z wydzielonym prezbiterium zamkniętym absydą i wieżą mieszczącą emporę. Pierwsi wzmiankowani proboszczowie to Herman i Fryderyk, którzy w 1320 roku zostali wysłani do Wielkiego Mistrza Krzyżackiego Wernera von Orseln z pozwem na proces w Inowrocławiu.  W XIV i na początku XV wieku kościół mógł być siedzibą kolegium kanoników świeckich według reguły akwizgrańskiej, chociaż do rangi kolegiaty został podniesiony dopiero w 1488 roku na prośbę Mikołaja Kościeleckiego, starosty bydgoskiego oraz jego imiennika, prepozyta włocławskiego. Najprawdopodobniej w tym czasie przebudowano kościół w stylu gotycki. Podniesiono mury obwodowe nawy i prezbiterium, nadbudowano wieżę i założono nad chórem sklepienie gwiaździste. Około 1559 roku dobudowano, po stronie południowej nawy, kaplicę pw. św. Barbary według projektu Giovanniego Battisty Quadro, w której umieszczono podwójny nagrobek Janusza Kościeleckiego, wojewody sieradzkiego i jego ojca Jana, wojewody łęczyckiego. Nagrobek przedstawiający zmarłych w pozie sansowinowskiej wyszedł bezpośrednio spod dłuta Gianmarii Mosca zw. Padovano lub z jego pracowni. W czasie III wojny polsko-szwedzkiej kościół spłonął. Odbudowany w 1688 roku dzięki dotacji Zygmunta Działyńskiego. Do połowy XIX wieku kościół ulegał nieznacznym przekształceniom. W 1862 roku Franciszek Siciński z Cieślina ufundował kaplicę pw. św. Jana Ewangelisty wzniesioną po północnej stronie nawy. Kaplica, projektu Mariana Cybulskiego, stylistycznie nawiązywała do dzieła Quadro. Do jej bryły dostawiona w 1869 roku kamienna kruchta. Z tego okresu pochodzi również zakrystia przy południwej ścianie prezbiterium. Z fundacji hrabiego Edwarda Ponińskiego w 1894 roku nawę nakryto sklepieniem sieciowym wykonanym przez Henryka Nostiz-Jackowskiego. W czasie okupacji kościół został przekształcony na salę gimnastyczną i magazyn z czym wiązało się zniszczenie części wyposażenia. W 1959 roku Józef Glemp, późniejszy prymas polski, przystąpił w Kościelcu do pierwszej komunii.  

Opis

Kościół orientowany, położony w centrum wsi, po południowej stronie szosy biegnącej do drogi wojewódzkiej 251. Teren przykościelny porośnięty starodrzewem i elementami współczesnej zieleni komponowanej wydzielony od północnego wschodu i południa ceglanym XIX-wiecznym murem z ażurami o wykroju krzyży. Od południa do terenu przykościelnego przylega rozległy park krajobrazowy z późnoklasycystycznym pałacem wzniesionym około 1849 roku dla rodziny Ponińskich. Rzut kościoła zbliżony do krzyża łacińskiego. Prezbiterium zamknięte półkoliście z niewielkim uskokiem. Nawa dwuprzęsłowa, prostokątna flankowana dwiema kaplicami na planie kwadratów. Od zachodu nieznacznie wtopiony w nawę masyw wieży. Bryła kościoła rozczłonkowana, zdominowana czterokondygnacyjną wieżą. Prezbiterium i nawa równej wysokości. Kaplice prostopadłościenne, sięgające nieomal korony murów nawy, zwieńczone attykami. Kruchta i  zakrystia w formie niewielkich, leżących równoległoboków. Nawa od strony prezbiterium zamknięta trójkątnym szczytem, nakryta dwuspadowym dachem. Tuż przy szczycie barokowa sygnaturka. Nawa kryta dachem dwuspadowym przechodzącym nad absydą w odcinek stożka. Na wieży obeliskowy hełm. Ściany prezbiterium, nawy i wieży z granitowych ciosów. Górne partie nadbudowane cegłą. Ściany kaplic tynkowane pokryte sgraffito. Na osi absydy ostrołuczna blenda. Po bokach prezbiterium po jednym rozglifionym otworze okiennym zamkniętym łukiem pełnym. Analogiczny w wykroju lecz większy, otwór okienny w południowej ścianie korpusu obok wieży. W górnej partii wieży, w każdej ze ścian biforialne okienka zamknięte łukami pełnymi. W kaplicach otwory okienne w oprawie architektonicznej w typie aediculi. W ścianie frontowej kaplicy południowej portal z półkoliście zamkniętym otworem drzwiowym w skromnej oprawie architektonicznej.

Dostęp do zabytku ograniczony. Wnętrze udostępnione do zwiedzania przed i po mszach. Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Piotr Dąbrowski, 14.12.2014 r.

Bibliografia

  • Chrzanowski T. Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1993, s. 33-58.
  • Kozierowski S., Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej archidiecezji gnieźnieńskiej, Poznań 1934, s. 90-92.
  • Skuratowicz J., Renesansowe kaplice grobowe z XVI i 1 poł. XVII w. w Wielkopolsce / w:/ Studia nad renesansem w Wielkopolsce, Poznań 1970.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Kościół p.w. św. Małgorzaty Kościelec Kujawski, opr. Wysocka A., 1999, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Toruniu, Delegatura w Bydgoszczy.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: XII/XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kościelec
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. inowrocławski, gmina Pakość - obszar wiejski
  • Właściciel praw do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy