opactwo Cystersów, ob. zespół kościoła par. pw. św. Floriana, Koprzywnica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

opactwo Cystersów, ob. zespół kościoła par. pw. św. Floriana

Koprzywnica

photo

Zespół klasztorny cystersów w Koprzywnicy należy do najważniejszych przykładów budownictwa tego zakonu w Polsce. W przeciwieństwie do pozostałych, małopolskich realizacji z grupy Morimond, zabudowa klasztorna znajduje się po pn. stronie kościoła. Obecnie przetrwało z niej jedynie skrzyło wschodnie, w którym podziwiać możemy wspaniały późnoromański kapitularz, jedno z najlepiej zachowanych wnętrz z 1 poł. XIII w. w Polsce. Ślady widoczne na elewacji zach. konwentu i pn. elewacji kościoła są reliktami po piętnastowiecznych krużgankach, które pierwotnie posiadała niezwykle cenny zespół późnogotyckiej rzeźby architektonicznej z ok. 1461 r. (in situ zachowały się dwa płaskorzeźbione wsporniki, a w kapitularzu przechowywane są rzeźbione zworniki herbowe). Wyjątkowo ważna dla rodzimej architektury jest również późnoromańska świątynia, której system konstrukcyjny i przestrzenny nadal odznacza się dużą dozą autentyzmu, dlatego bywa ona zaliczana do najważniejszych obiektów sakralnych z tego czasu w Polsce. Podobnie wiele przetrwało do dziś w niej z pierwotnego, późnoromańskiego wystroju rzeźbiarskiego, który na tle pozostałych realizacji grupy małopolskiej wyróżnia się swą archaiczną formą, ale powtarza szereg wątków dekoracyjnych z kamieniarki z opactw w Wąchocku i Sulejowie. Dopełnieniem tego obrazu jest wspaniałe wyposażenie i wystrój wnętrza kościoła z XIII-XIX wieku. Wśród nich wyróżnić należy unikalne polichromie z XIV-XVI w., zespół kilkunastu wczesnobarokowych i barokowych ołtarzy z dobrej klasy obrazami ołtarzowymi z XVII-XIX w., a także kilka obiektów sepulkralnych z XVI-XVIII w., na czele z wyjątkowym pod względem formalnym w rodzimej sztuce, nagrobkiem Niedrzwickich z ok. 1581 r. (aut. Santi Gucciego Florentiono z warsztatem).

Historia

Data i okoliczności wszczęcia starań o sprowadzenie cystersów do Koprzywnicy pozostają nieznane. Wydaje się, iż komes Mikołaj z Bogorii podjął je na przeł. lat 70/80 XII w., przy wsparciu jego stronników politycznych - księcia Kazimierza Sprawiedliwego i bpa krakowskiego Gedki. Najpewniej celem założenia opactwa było podkreślenie znaczenia rodu Bogoriów w księstwie sandomierskim jak i uczynienie z niego placówki misyjnej na Ruś (co przekonująco uargumentował Tomisław Giergiel). W 1185 r. Mikołaj z Bogorii wystawił dokument fundacyjny przybyłym wówczas cystersom z burgundzkiego Morimond. Przypuszcza się, że zakonnikom przekazano wcześniej dla nich przygotowane drewniany kościół i klasztor. Wydaje się, iż szybko w ich pobliżu zaczęli stawiać obiekty murowane, najstarsza wzmianka źródłowa o budującym się tu konwencie pochodzi z 1201 roku. Niestety na niej kończą się powszechnie akceptowalne ustalenia faktograficzne dotyczące początków tej inwestycji. Obecnie znaczna część badaczy przypuszcza, iż zrealizowana została w kilku fazach trwających od końca XII do 4 ćw. XIII wieku. Pierwszy etap ukończono być może w 1207 r., skoro wówczas bp krakowski Pełka (Fulkon) dokonał konsekracji nowo wzniesionej świątyni pw. św. Floriana i NMP. Najpewniej już  istniało jej prezbiterium, transept z kaplicami bliźnimi i przyległym doń fragmentem nawy. W drugim, w latach 1210-39, wystawiono pozostałą część korpusu nawowego i parter skrzydła wsch. wraz z opacką częścią na piętrze. W latach 1241 i 1259/60 wojska tatarskie splądrowały zabudowania klasztorne. Odnowione zostały dzięki przywilejom Bolesława Wstydliwego z lat 1262 i 1277. Najpewniej wówczas zbudowano na piętrze skrzydła wschodniego dormitorium. Pozostawiam otwartą kwestię, czy już wtedy wzniesiono dwa pozostałe skrzydła zach. i pn. (co zdaje się sugerować w wypadku pn. Beata Kwiatkowska-Kopka). Za rządów opata Michała, w latach 1342-1360 przeprowadzono, niezwykle istotną w dziejach opactwa, rozbudowę z inicjatywy i sumptem abpa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorii Skotnickiego, przy wsparciu Kazimierza Wielkiego. Władca ten w 1346 r. wydał dla opactwa przywilej zwalniający poddanych cysterskich ze świadczeń na rzecz króla, w zamian za prace przy budowie murów koprzywnickiego konwentu. Najpewniej wówczas całość założenia ujęto murem, zbudowano ceglane skrzydła pn. (tu miały znajdować się dwa refektarze) i zach. (w nim mieszkali konwersi), a także wystawiono siedzibę opata. Ponowne istotne zmiany miały miejsce w claustrum za rządów opata Mikołaja z Trzebnicy (1452-1474). Rozpoczęte zostały w 1461 r., obejmowały m.in. rozbudowę i modernizację skrzydła wsch., budowę krużganków, bramy oraz refektarza. Prace te kontynuowano za czasów opata Mikołaja z Przeworska (1474-81); wówczas powstały przed bramą kościoła murowana infirmeria i kilka oficyny. W 1508 r. pożar strawił dach klasztoru i zabudowę gospodarczą. Ich remont i odbudowę ukończono w 1513 roku. W latach 1527-32 za rządów opata Aleksego z Mogiły siedzibę opata przeniesiono do infirmerii i rozebrano murowany świątynię pw. św. Leonarda, leżącą za murami klasztoru, na przedpolu nowego domu opata. W latach 1532-48 za rządów Michała z Rymanowa kończono rozbudowę tej rezydencji. W latach 1581-1595 r. w opactwie wykonano generalny remont budynków i dachów, zmodernizowano dormitorium (wydzielono w nim cele). Wówczas również wystawiono dzwonnicę na zakrystii kościoła, a w jego wnętrzu wykonano polichromie i ołtarz główny. W latach 1615-20 opat Hieronim Ossoliński zburzył siedzibę opata wystawioną przez poprzedników, a w jej miejsce pobudował nową okazalszą z zabudową gospodarczą. Najpewniej za jego staraniem zbudowano dom przeora (zachowany do dziś). Za rządów opata Zbigniewa Ossolińskiego, w latach 1643-79, odnowiono i przebudowano kościół (wstawiono kruchtę i sygnaturkę), a jego wyposażenie wymieniono na nowe- wczesnobarokowe. W 1697 r. po pn. stronie transeptu wybudowano zakrystię, a po stronie pd. bibliotekę (przekształconą w 1876 r. na kaplicę pw. św. Walentego). W 1700 r. odrestaurowano dom przeora. Za rządów opata Józefa Krzysztofa Skotnickiego, w latach 1770-90, wzniesiono fasadę zachodnią światyni, wg projektu księdza Józefa Karsznickiego. W 1819 r. opactwo skasowano, znaczną część jego zabudowy przejęło państwo; zakonników umieszczono w skrzydle wschodnim. W 1821 r., decyzją bpa sandomierskiego Prospera Burzyńskiego kościół stał się siedzibą parafii przeniesionej z koprzywnickiego kościoła pw. Wszystkich Świętych. W kolejnych dekadach część zabudowań była dzierżawiona na magazyny, mieszkania i warsztaty rzemieślnicze. Najemcy, mimo zaleceń ich nie remontowali, dlatego zaczęły popadać w ruinę. Między 1835 a 1847 r. zawaliła się znaczna część krużganków, skrzydło zach. i część budynków gospodarczych. Podobnie zły był stan parafialnej części założenia pocysterskiego, co dopiero zmieniło się po objęciu probostwa koprzywnickiego w 1874 r. przez ks. Juliana Wosińskiego. W ciągu trzech kolejnych dekad z jego inicjatywy gruntownie odremontowano kościół i przyległą do niego część skrzydła wsch. z kapitularzem. Niestety, duże poczynione wówczas wydatki zniweczyło w 1915 r. wojsko austriackie, które ostrzelały dawne opactwo. W wyniku tego spłonęły wszystkie dachy budynków, w tym kościelny ze wspaniałą wieżową sygnaturą. Ponadto zostało wypalone piętro skrzydła wsch., a część ścian skrzyło pn. przestała istnieć (do 1921 r. budynek ten rozebrali na materiał  budowlany mieszkańcy Koprzywnicy). W latach 1916-17 świątynię i skrzydło wsch. przykryto strzechą. W 1919 r. wybudowano po wschodniej stronie klasztoru plebanię, przebudowano budynek d. szkoły na wikariat. W latach 1920-22 Adolf Szyszko-Bochusz zinwentaryzował zachowane budowle i wykonał projekt ich odbudowy (wzbudzał on kontrowersje w środowisku konserwatorskim). Z przyczyn w finansowych nie został zrealizowany w całości. W latach 1927-39 przeprowadzono prace restauratorskie w zachowanych budynkach. Szczególną wiele wysiłku włożono w naprawę dachu kościelnego, a także konserwację wystroju i wyposażenie tego obiektu. Ponownie założenie pocysterskie doznał zniszczeń w czasie II wojny światowej. Po 1945 r. świątynia i towarzysząca jej zabudowa były kilkakrotnie poddawane pracom naprawczym (budowlanym i konserwatorskim). Największy zakres miały te z lata 1955-1965, kiedy to gruntownie odnowiono wnętrze kościoła wraz z jego wyposażeniem, a także zrekonstruowano sygnaturkę (według proj. A. Szyszko-Bohusza). W trakcie tych działań w 1956 r. przekazano parafii część dawnego konwentu będącego własnością państwa. W latach 1993-94 przeprowadzono badania architektoniczne i archeologiczne przy skrzydle wsch. i domu opata, które dały wiele nowych informacji dotyczących ich historii. Podobnie doniosłe były działania z lat 1998-2000, w ich wyniku odkryto fundamenty niezachowanych skrzydeł klasztornych i kaplicy rozebranej w r. 1720 r. (jej mury wyprowadzono ponad poziom terenu). Rozpoczęto również porządkowanie terenu przykościelnego. Dalsze prace restauratorskie i archeologiczne wykonano na obszarze założenia pocysterskiego, przy klasztorze i kościele w latach 2001-18. Równolegle prowadzone były gruntowne prace przy wyposażeniu i wystroju świątyni.

Opis

Dawne opactwo pocysterskie położone jest na rozległym, częściowo ogrodzonym terenie, znajdującym się przy drodze do Sandomierza, w zach. części Koprzywnicy, nad rzeką Koprzywianką. Obecnie składa się z: późnoromańskiego kościoła par. pw. św. Floriana, piętrowego skrzydła wsch. klasztoru z XIII-XVI w. (poźn. przebud.), dworku przeora z lat ok. 1615-20 (przebud. 1700 r.) i tzw. ogrodu klasztornego. Współcześnie jego otoczenie znacząco przekształcono; na wsch. od świątyni umieszczono obiekty rekreacyjno-sportowe ze strefą gospodarczą, a na pn. od niej pole uprawne z zabudową gospodarczą.
Pośrodku założenia znajduje się kościół pw. św. Floriana (odrębna nota). Jest on budowlą późnoromańską z elementami wczesnogotyckimi, późnogotyckimi i późnobarokowymi. Ma formę ciosowej, filarowej, trójnawowej bazyliki o czteroprzęsłowym, prostokątnym korpusie z trójprzęsłowym transeptem i z prostokątnym jednoprzęsłowym prezbiterium, zakończonym prostą ścianą. Do ramion transeptu przylegają: od wsch.- kaplica i barokowa zakrystia, a do pd.- barokowa kaplica pw. św. Walentego (d. biblioteka). Od zach. na osi korpusu znajduje się późnobarokowa fasada z prostokątną, piętrową kruchtą o podziałach płycinowych z dekoracyjnym szczytem, z późnobarokowymi, kamiennymi rzeźbami świętych i wazonami. Na skrzyżowaniu naw z transeptem jest monumentalna wieżowa sygnaturka z hełmem (rekonstr. 1959-60). W elewacjach dostrzec można detal późnoromański (m.in. portal pn.) i gotycki (ślady krużganka na ścianie pn.). We wnętrzu kościoła zachował się pierwotny system konstrukcyjny o sklepieniu krzyżowo-żebrowym na łukowatych gurtach z późnoromańską rzeźbioną dekoracją (na wspornikach gurtów, głowicach filarów, służek i półkolumn oraz zwornikach). Znajdują się tu również relikty cennych polichromii XIV-XVI w., a także niezwykle bogate wyposażenie z XVI-XIX w. (wyróżnia się zespół barokowych i późnobarokowych ołtarzy, stalle, ambona oraz grupa „marmurowych” epitafiów z XVII w. i renesansowy nagrobek Niedrzwickich z 1581, wyk.  Santi Gucciego Florentiono z warsztatem).

Dawny klasztor cysterski położony był po pn. stronie kościoła, miał formę piętrowego czworobocznego budynku z wirydarzem pośrodku. Obecnie jedyną zachowaną jego częścią jest skrzydło wsch. z XIII-XVI w. (odnawianie XVII-XXI w), dostawione do pn. ramienia transeptu. Ten piętrowy budynek założono na planie wydłużonego prostokąta. W późnoromańskim, jednotraktowym przyziemiu ma pierwotny układ przestrzenny złożony z: trójprzęsłowego, nakrytego kolebką i sklepieniem krzyżowo-żebrowym pomieszczeniem d. biblioteki/archiwum (armarium), wysuniętego z lica skrzydła; prostokątnego d. kapitularza przykrytego sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na dwóch kolumnach (kapitel i wsporniki pokryte późnoromańską płaskorzeźbioną dekoracją) z oryginalnymi otworami okiennymi i portalem; dwóch wąskich pomieszczeń (nakrytej kolebką sieni i schodów/d. karceru); d. fraterni o planie prostokąta z barokowym sklepieniem kolebkowo-krzyżowym na trzech filarach. Piętro (przekształcone w XVI-XX w.) jest półtoratraktowe ze sklepionym kolebkowo-krzyżowo korytarzem od strony zachodniej i niższymi celami od wschodu, z płaskim stropem. Budynek wzniesiono w przyziemiu (w technice opus emplectum) z oblicowaniem z ciosów piaskowca oraz wypełnieniem z kamieni łamanych w zaprawie wapiennej, a piętro z kamienia i cegły. Dach ma dwuspadowy (przełamany na wschodniej połaci), kryty blachą płaską. Jego elewacje zachowały w dużej mierze pierwotny układ otworów drzwiowych i okiennych z reliktami ujmującej je kamieniarki. Na zach. ścianie widoczne są pozostałości ceglanych sklepień krużganka o rzeźbionych wspornikach w formie masek ludzkich i zwierzęcych z lat 1461-64. W d. kapitularzu znajduje się lapidarium z detalem kamieniarski z niezachowanych skrzydeł klasztoru z XIII-XVII wieku. W pomieszczeniach na piętrze są renesansowe portale i fragmenty nowożytnej polichromii.
Siedemnastowieczny, niewielki przeorat (przebud. 1700 r.) znajduje się po wsch. stronie klasztoru. Ma prostokątny plan o dwutraktowym układzie przestrzennym, z dwoma skrajnie ułożonymi ryzalitami w elewacjach bocznych. Budynek wymurowano z cegły i nakryto czteropołaciowym, gontowym dachem (z przełamaniem nadgzymsowym). Jego elewacje otynkowano, zwieńczono gładkim fryzem i bogato profilowanym gzymsem; frontową zaakcentowano manierystycznym portalem i wieńczącym fryzem o dekoracji sgraffitowej z datą 1700 oraz z motywem wazonów i wici roślinnych. Wnętrza budowli nakryto płaskimi stropami oraz sklepieniem krzyżowo-kolebkowym i kolebkowym z lunetami w pomieszczeniach narożnych.
Dawny ogród klasztorny znajduje się po pd. stronie świątyni. Współcześnie zajmuje trapezoidalny obszar, który jest otoczony ogrodzeniem o kutych przęsłach, ujętych kamiennymi słupkami z trzema bramami. Na jego terenie znajdują się:  współczesna dzwonnica, kilkadziesiąt drzew, późnobarokowa figura Niepokalanie Poczętej NMP z 2poł. XVIII w., kamienny krzyż z 1891 r. kamienna figura św. Dominika z XIX w. na postumencie z fragmentu późnogotyckiego filara.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Opr. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 25-06-2019 r.

Bibliografia

  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-86.
  • Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918-1939. Teoria i praktyka, Kraków 2006.
  • Dobosz J., Działalność fundacyjna Kazimierza Sprawiedliwego, Poznań 1995.
  • Dobosz J., Wetesko L., Koprzywnica, [w:] Monasticon Cisterciense Poloniae, t. II: Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej, red. A. M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, Poznań 1999, s.149-157.
  • Florek M., Sprawozdanie z obserwacji i nadzorów archeologicznych na terenie zespołu pocysterskiego w Koprzywnicy, woj. tarnobrzeskie, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego“, t. 17, s. 223-232.
  • Giergiel T., Rycerstwo ziemi sandomierskiej. Postawa kształtowania się rycerstwa sandomierskiego do połowy XIII wieku, Warszawa 2004.
  • Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014.
  • Hajduk O. M., Działalność rzeźbiarska Santi Gucci Fiorentiono na ziemi świętokrzyskiej- preliminarium badawcze, [w:] Sztuka w Świętokrzyskiem. Średniowiecze i czasy nowożytne, red. P. Rosiński, H. Suchojad, Kielce 2017, s. 145-153.
  • Juszczyk M., Zespół pocysterski w Koprzywnicy. Dokumentacja naukowo-konserwatorska, Kielce 1986, mps Archiwum WUOZ w Kielcach. Delegatura w Sandomierzu.
  • Juszczyk M., Tabula Geometrica Ortus Monasterii Coprivnicensis Cuattientiis. Plan klasztoru w Koprzywnicy sporządzono przez o. A. Stajockiego w 1734 r., „Zeszyty Sandomierskie. Biuletyn Towarzystwa Naukowego Sandomierskiego” 1996, nr 4, s. 29-32.
  • Kozłowska-Budkowa Z., Szczur S., Dzieje opactwa cystersów w Koprzywnicy do końca XIV wieku, „Nasza Przeszłość” 1983, t. 60, s. 5-76.
  • Kunkel R., Pars pro toto, czyli wschodnie skrzydła klasztorów małopolskich jako samodzielne budowle, „Nasza Przeszłość” 1994, t. 83, s. 393-410.
  • Kwiatkowska-Kopka B., Zdanek M., Domy opackie w klasztorach cysterskich w Małopolsce. Stan badań i zagadnienia architektoniczno-konserwatorskie, „Cisterium Mater Nostra” 2010, t. IV, s. 65-91.
  • Łużyniecka E., Świechowski Z., Kunkel R., Architektura opactw cysterskich. Małopolskie filie Morimond, Wrocław 2008.
  • Milecka M.,, Ogrody cystersów w krajobrazie małopolskich opactw filii Morimondu, Lublin 2009.
  • Młynarski Ł. P., Kilka uwag na temat architektury, wystroju i wyposażenia dawnego opactwa cysterskiego w Koprzywnicy, Jagiełła 2018, mps w posiadaniu autora.
  • Mrozowski P., Polskie nagrobki gotyckie, Warszawa 1994.
  • Nowiński J., Ars Cisterciensis. Kościół cysterski w średniowieczu- wystrój i wyposażenie, Warszawa 2016.
  • Polanowski L., Kronika najważniejszych prac konserwatorskich i budowlanych na terenie powiatu sandomierskiego, opatowskiego i staszowskiego w latach 1999-2000, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 57-59.
  • Polanowski L., Zarys dziejów klasztoru pocysterskiego w Koprzywnicy, „Zeszyty Sandomierskie. Biuletyn Towarzystwa Naukowego Sandomierskiego” 1996, nr 4, s. 23-27.
  • Quirini-Popławski R., Rzeźba przedromańska i romańska w Polsce wobec sztuki włoskiej, Kraków 2006.
  • Sikora J., Działalność fundacyjna Kazimierza Sprawiedliwego w świetle nowych badań., „ Folia Archaeologica” 2004, t.  24, s. 123-152
  • Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Zwierzchowski P., Wybrane zagadnienia zmian architektonicznych w małopolskich klasztorach cysterskich na podstawie przebudów opactwa w Koprzywnicy. Próba rekonstrukcji wyglądu opactwa z XVI wieku, [w:] Sztuka w Świętokrzyskiem. Średniowiecze i czasy nowożytne, red. P. Rosiński, H. Suchojad, Kielce 2017, s. 129-143.
  • Zub J., Prace Konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- w latach 1999-2000 (Powiaty Opatowski, Sandomierski i Staszowski), [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 83-85.
  • Zub J., Koprzywnica. Kościół i klasztor cysterski, Tarnobrzeg 2005

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1. poł. XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Koprzywnica
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. sandomierski, gmina Koprzywnica - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy