kościół parafialny pw. św.św. Piotra i Pawła, Kije
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół parafialny pw. św.św. Piotra i Pawła

Kije

photo

Zespół parafialny w Kijach należy do jednych z najciekawszych nowożytnych założeń tego typu w woj. świętokrzyskim. Prezbiterium obecnego kościoła to dobrze zachowana niewielka świątynia z 1 poł. XII wieku; zaliczana do najważniejszych rodzimych przykładów romańskiego salowego kościoła o belkowanej emporze zachodniej. W jego wnętrzu godnymi uwagi są: zespół „marmurowych” epitafiów z XVII-XIX w. (wyk. warsztaty z Chęcin, Dębnika i Krakowa) i wielkoformatowe obrazy świętych, autorstwa warsztatu Kazimierza Mołodzińskiego (ok. 1769).

Historia

Wedle miejscowej tradycji świątynia w Kijach powstała w 1144 roku, co częściowo potwierdzają badania archeologiczne. W 1213 r. kościół został odnotowano po raz pierwszy w źródłach, co świadczy, że istniał już w 2 poł. XII wieku. Przed 1325 r. powołano dziekanię kijską. Zapewne w XVI w. wystawiono przy świątyni zakrystię. W 1 poł. XVII w. dobudowano do niej nawę i dwie kaplice: Krasuckich (ok. 1618) oraz Gołuchowskich (poł. XVII w.). W 1652 r. erygowano przy kościele mansjonarię. W 1664 r. konsekrowano nowe ołtarze, a w 2 poł XVII w. była kilka razy restaurowana (po 1679 r. sklepiono nawę, a przed 1702 r. podwyższono prezbiterium). W latach 1730-37 wystawiono w świątyni nowy ołtarz gł., ufundowany przez ks. Wacława Hieronima Sierakowskiego. W 1733 r. Józef Dembiński wystawił nową kaplicę św. Józefa na miejscu starej - Gołuchowskich. Zespół kościelny gruntownie przekształcił ks. Ignacy Bieńkowski, prepozyt kijski w latach 1755-93. Do ważniejszych jego inwestycji należą: remont świątyni połączony z modernizacją jej wyposażenia (lata 60.-80. XVIII) oraz otoczenie cmentarza kościelnego nowymi murami (1760-66), kaplica pw. Świętej Rodziny (1776) i dzwonnica (1786-9). W XIX w. nastąpiło kilka renowacji budowli zespołu. W 1841 r. dostawiono do dzwonnicy kostnicę. W trakcie restauracji świątyni w 1936 r. odsłonięto we wnętrzu prezbiterium romańskie mury. W 1945 r. na skutek działań wojennych została uszkodzona. W latach 1958-64 poddano konserwacji ołtarze, mury świątyni i przeprowadzono w niej badania archeologiczne. Kolejne prace remontowe i restauratorskie przy budowlach wykonano w lata 70. XX w., 1982-91 i 2002-3. W 1993 r. odrestaurowano dwa obrazy w świątyni.

Opis

Zespół kościoła par., zajmuje wnętrze nieregularnej działki, która jest położona w pn.-zach. części wsi, przy drodze do Jędrzejowa. Jego elementami to: barokowa świątynia (o zrębach romańskich i gotyckich), późnobarokowa dzwonnica, dawny cmentarz przykościelny i mur cmentarny z bramkami.
Położony pośrodku terenu orientowany, jednonawowy kościół jest budowlą na planie krzyża z czteroprzęsłową nawą i z wyodrębnionym, niższym od niej, dwuprzęsłowym prezbiterium zakończonym absydą. Do prezbiterium od pn. przylega niska, prostokątna zakrystia. Po bokach, nawę ujmują symetrycznie ustawione kwadratowe kaplice kopułowe ze ślepymi latarniami: pn. pw. św. Józefa, a pd. pw. św. Rodziny, do niej dostawiono niską, prostokątną kruchtę. Bryłę kościoła wymurowano z kamienia, wytynkowano i opięto skarpami. Nakrywają ją dachy: dwuspadowy (nad nawą z wieżową sygnaturką), wielospadowy (nad prezbiterium), pulpitowy (nad zakrystią i kruchtą) i czterodzielna kopuła (nad kaplicami). Wśród skromnych elewacji kościoła wyróżnia się dwukondygnacyjna, trójosiowa fasada zach. rozczłonkowana pilastrami i niszami (w dolnych figury śś. Piotra i Pawła z 1807 r.). Na pn. ścianie prezbiterium odsłonięto romańskie wątki murów, a na wsch. elewacji zakrystii wmurowano tarcze herbowe z XV wieku. Wejście główne i boczne w kruchcie akcentują kamienne portale z 1 poł. XVII w. (gł. wyk. warsztat pińczowski). Wnętrze świątyni nakrywają sklepienia: kolebkowe z lunetami na gurtach (w nawie pokryte stiukami), krzyżowo-żebrowe (w prezbiterium z dekoracją stiukową), krzyżowe (w zakrystii i kruchcie), kopulaste (w kaplicach). W prezbiterium widoczne są romańskie wątki murów, okna i portal (w nim cios z herbem z XIV w.?). Wejście z prezbiterium do zakrystii akcentuje „marmurowy” portal z 1702 r. (nieustalony warsztat chęciński). Wśród niemal jednolitego, późnobarokowego wyposażenia świątyni z lat. 50.-80. XVIII w. godnymi uwagi są m.in.: ambona, ołtarze, „marmurowa” chrzcielnica (warsztat z Dębnika?), obrazy świętych polskich autorstwa warsztatu K. Mołodzińskiego (ok. 1768-9), obraz Męczeństwo św. Piotra (lata 70. XVIII w., wg Guida Reniego) oraz „marmurowe” epitafia i nagrobki z XVII-XIX w. (Zofii Krasuckiej z ok. 1640, wyk. nieustalony rzeźbiarz chęciński?, pozostałe wyk. warsztaty z Dębnika i Krakowa).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem.

Opr. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 12-05-2016 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła w Kijach, oprac. M. Gorzelak, Kielce 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Dzwonnica. Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła w Kijach, oprac. M. Gorzelak, Kielce 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Karta ewidencyjna. Mur z bramkami. Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła w Kijach, oprac. M. Gorzelak, Kielce 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-78.
  • Corpus inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 4: Miechów i Pińczów wraz regionem, wyd. B. Trelińska, Kielce 198.
  • Dobosz J., Monarcha i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII wieku, Poznań 2002.
  • Gadomski J., Znaki kamieniarskie w Polsce od roku 1100 do połowy XIII wieku, „Folia Historiae Artium” 1966, t. III, s. 23-67.
  • Giergiel T., Rycerstwo ziemi sandomierskiej. Podstawy kształtowania się rycerstwa sandomierskiego do połowy XIII wieku, Warszawa 2004.
  • Kaleciński M., Muta praedicatio. Studia z historii i recepcji malarstwa włoskiego doby potrydenckiej, Warszawa 1999.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III: Województwo kieleckie, red. J.Z. Łoziński, B. Wolff, z. 9: Powiat pińczowski, red. K. Kutrzebianka, J.Z. Łoziński, B. Wolff, Warszawa 1962.
  • Kracik J., Konsekracje kościołów i ołtarzy w diecezji krakowskiej w XVII i XVIII wieku, ,,Nasza Przeszłość” 1984, t. 61, s. 111-147.
  • Kubica E., Katalog zabytków wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi i Wołynia, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 1996, t. XVII 1996, s. 131-189,.
  • Miłobędzki A., Architektura region u świętokrzyskiego w XVII wieku , „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 1975, t. 9, s . 57-83.
  • Olszewski D., Wiśniewski E., Parafia Kije. Zarys Dziejów, Kielce 1993.
  • Pieniążek-Samek M., Tributum gratitudinis reddo. Fundacje artystyczne na terenie Kielc w XVII i XVIII wieku. Studium z historii kultury, Kielce 2005.
  • Sztuka polska przedromańska i romańska o schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, t. 2: Katalog i bibliografia zabytków, oprac. M. Pietrusińska, Warszawa 1971.
  • Samek J, Mołodziński Kazimierz, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXI, Wrocław 1972, s. 638.
  • Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009, s. 162-63.
  • Tomaszewski A., Kościół parafialny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Kijach, pow. Pińczów [w:] Zespół badań nad polskim średniowieczem, Sprawozdania: II konferencja naukowa (poświęcona Wiślicy), red. W. Antoniewicz, P. Biegański, Warszawa 1963, s. 57–63.
  • Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marjówka 1927.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII wieku. Materiały do struktury organizacyjnej, Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 63-75.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Wroniszewski J., O początkach kościoła w Kijach, „Roczniki Humanistyczne. Historia” 2000, t. XLVIII, z. 2: Cursus mille annorum. Prace ofiarowane Profesorowi Eugeniuszowi Wiśniowskiem, s. 623-634.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1444 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kije 133
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. pińczowski, gmina Kije
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy