Historia

Zabytek należy do niewielkiej grupy zabudowy w typie willi miejskiej, powstałej na terenie Katowic w okresie przynależności miasta do Prus, od momentu nadania praw miejskich w 1865 roku do I wojny światowej. Jest to willa wzniesiona około 1873 roku jako dom własny architekta Juliusa Haasego, ulokowana przy jednej z najbardziej reprezentacyjnych ówcześnie arterii miasta – obecnej ul. Warszawskiej (dawna Friedrichstrasse), w otoczeniu założonego od frontu i po bokach ogrodu oraz zespołu zabudowy gospodarczej od strony podwórza (stajnie, magazyny, zakłady rzemieślnicze wraz z wielorodzinnymi domami pracowników murarskich). Jest to willa neorenesansowa, rozwiązana formalnie i stylowo w popularnym w architekturze Katowic w drugiej połowie XIX wieku tzw. typie berlińskim, charakteryzująca się prostą, zwartą bryłą, ożywioną klasycystycznym i neorenesansowym detalem architektoniczno-dekoracyjnym oraz urozmaiconą dobudowanymi po bokach galerią i pergolą (ta ostatnia nie zachowała się).

Wprowadzone w końcu XIX i na początku XX wieku przekształcenia, zrealizowane przez nowych właścicieli, dotyczyły nieznacznej rozbudowy obiektu od strony tylnej o oficynę. Najbardziej znaczącą zmianą dla obecnego wyglądu willi stała się likwidacja pergoli, flankującej budynek od strony wschodniej i jednocześnie oddzielającej ogród od podwórza gospodarczego, jak również ograniczenie powierzchni ogrodu od frontu w związku z poszerzeniem w okresie przedwojennym przyległej ulicy Warszawskiej. Budynek pełnił swoją pierwotną, mieszkalną funkcję do lat 20. XX wieku. Od momentu włączenia miasta w granice II RP w 1922 roku i przejęcia nieruchomości przez wojewodę śląskiego, willa wykorzystywana jest jako obiekt użyteczności publicznej. Obecnie jest siedzibą ośrodka pomocy społecznej oraz ośrodka medycyny pracy. W latach 2012-2013 w zabytku przeprowadzono działania konserwatorskie, obejmujące renowację wszystkich elewacji oraz ogrodzenia od strony południowej i zachodniej, a także uporządkowanie i aranżację otoczenia ogrodowego oraz zagospodarowania podwórza gospodarczego.

Opis

Willa znajduje się w północno-wschodniej części śródmieścia Katowic, w południowej pierzei jednej z najważniejszych historycznych arterii miasta, ulicy Warszawskiej, u zbiegu z Górniczą. Budynek usytuowany jest w otoczeniu niewielkiego ogrodu, a od strony tylnej sąsiaduje z podwórzem gospodarczym oraz dawną zabudową towarzyszącą. Jest to obiekt murowany z cegły, wybudowany na rzucie litery L, złożony z właściwej, jednopiętrowej willi od frontu, jednopiętrowej oficyny tylnej oraz parterowej galerii od strony zachodniej, podpiwniczony, kryty dachami dwuspadowymi. Poszczególne elewacje willi i oficyny są otynkowane, zakomponowane symetrycznie. Cechują się wyodrębnionym cokołem, licowanym ciosami piaskowca oraz podziałami za pomocą gzymsów kordonowych, podokiennych i wieńczącego oraz fryzów kordonowych z dekoracją sztukatorską. Szczególnie okazały charakter ma eksponowana od strony ulicy Warszawskiej frontowa elewacja południowa. Jest to elewacja trójdzielna, urozmaicona pozornym, dwuosiowym ryzalitem na środku, zwieńczonym trójkątnym frontonem, artykułowana na obu kondygnacjach prostokątnymi otworami okiennymi rozmieszczonymi w sześciu osiach. Partia ryzalitu podkreślona jest dodatkowymi podziałami wertykalnymi za pomocą zdwojonych i pojedynczych lizen, przechodzących na poziomie piętra w pilastry, które wspierają belkowanie oraz trójkątny tympanon z dekoracją sztukatorską z motywami roślinnymi. Prostokątne otwory okienne ujęte są profilowanymi opaskami. Na poziomie piętra podkreślone są dodatkowo odcinkowym gzymsem wieńczącym z konsolkami oraz nadokiennym dekoracyjnym panneau i podokienną płyciną z dekoracją sztukatorską. 

Szczytowa elewacja zachodnia, do której przylega ozdobna, kolumnowa galeria na planie litery L, jest trójkondygnacyjna, podzielona gzymsami kordonowymi. Na poziomie parteru mieści się wejście główne, dostępne z galerii, na piętrze rozmieszczone są blendy i otwory okienne w czterech osiach, a w szczycie sześć otworów okiennych oraz oculus. Otwory okienne i blendy są ujęte profilowanymi opaskami. Parterowa galeria, przylegająca do zachodniej elewacji willi i południowej elewacji dobudowanego później budynku towarzyszącego, oddziela ogród od zaplecza nieruchomości. Ma formę długiego, dwuskrzydłowego, zadaszonego ganku, otwartego do ogrodu za pomocą prześwitów pomiędzy rzędem ozdobnych filarów, ustawionym na boniowanym cokole. Elewacja wschodnia jest dwudzielna, złożona ze szczytowej, pięcioosiowej, trójkondygnacyjnej partii willi oraz trójosiowej, dwukondygnacyjnej partii oficyny, urozmaiconych wspólnymi gzymsami kordonowymi i wieńczącym oraz fryzem z dekoracją sztukatorską. Poszczególne kondygnacje artykułowane są otworami okiennymi ujętymi profilowanymi opaskami. Okna na poziomie pierwszego piętra są dodatkowo zaakcentowane płycinami podokiennymi z dekoracją sztukatorską. W partii oficyny mieści się boczne wejście do budynku, poprzedzone współczesną pochylnią i schodami. 

Wnętrze budynku w części willowej mieści zasadniczo dwa trakty pomieszczeń rozmieszczonych w trzech osiach, w tym dwubiegową główną klatką schodową w zachodniej części traktu tylnego. Między traktami znajduje się sień łącząca wejście główne od strony zachodniej z wytyczonym prostopadle korytarzem, prowadzącym do części oficynowej. Wnętrze partii oficynowej składa się z jednego traktu pomieszczeń, wspomnianego korytarza oraz zabiegowej klatki schodowej. Zewnętrzna stolarka okienna została w całości odtworzona w trakcie ostatniego remontu budynku. Zachowała się historyczna stolarka głównych drzwi wejściowych do budynku od strony zachodniej, w formie dwuskrzydłowej, z przeszklonym nadświetlem, wykonana w konstrukcji ramowo-płycinowej. Zachowana jest również historyczna konstrukcja dwubiegowych, schodów powrotnych wraz z żeliwnymi barierkami w głównej klatce schodowej.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 10.2025 r.

Bibliografia: 

• Łakomy K., Wille miejskie Katowic, Katowice 2011
• Karta ewidencyjna zabytku architektury. Dom mieszkalny, ob. przychodnia [w Katowicach, ul. Żwirki i Wigury 17], opr. M. Błachut, S. Łabuz, 1990, Archiwum NID