Historia

Cmentarz ewangelicki w Katowicach powstał w drugiej połowie XIX wieku. Założono go na około dwuhektarowej parceli, zakupionej w 1884 roku przez parafię ewangelicko-augsburską. Była to druga nekropolia należąca do tej wspólnoty, stanowiąca rozszerzenie starszego cmentarza przy ul. Damrota z 1856 roku, który został jednak zniszczony i zlikwidowany w latach 50. XX wieku.Warto zaznaczyć, że zachowany do dziś cmentarz przez lata był miejscem spoczynku m.in. najbogatszych katowickich rodzin, w tym Jellinków i Kollontay’ów. Z tego powodu na jego terenie wznoszono okazałe grobowce i pomniki, wykonane najczęściej z czarnego marmuru. Obiekty te w dużej mierze uległy zniszczeniu lub likwidacji po zakończeniu II wojny światowej. Wynikało to z faktu, że w tym okresie wiele rodzin ewangelickich opuściło Katowice, a nawet Polskę.

Pozostawione bez opieki miejsca pochówku ulegały z biegiem czasu postępującej dewastacji. W latach 70. XX wieku na większości katowickich cmentarzy zaczęło brakować miejsc. W związku z tym, na mocy porozumienia zawartego z katolicką parafią pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, część ewangelickiej nekropolii udostępniono katolikom. Mogli oni chować swoich zmarłych w obrębie dwóch kwater (oznaczonych numerami 11 i 12), z zastrzeżeniem jednak, że członkowie parafii ewangelickiej zachowują prawo do ponownego wykorzystania tych miejsc grobowych.

Opis

Cmentarz ewangelicki położony jest w południowej części śródmieścia Katowic. Granice nekropolii wyznaczają dzisiejsze ulice: Francuska (od zachodu), Powstańców (od południa) oraz Konstantego Damrota (od wschodu). Od północy przylega do niej, powstały również w drugiej połowie XIX wieku, cmentarz rzymskokatolicki parafii pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Obie nekropolie tworzą wspólnie jeden zabytkowy zespół objęty ochroną konserwatorską.

Współczesny układ cmentarza ma regularną, zgeometryzowaną formę prostokąta o powierzchni około 1,9 ha. Jego głównym elementem kompozycyjnym jest aleja biegnąca pomiędzy dwoma ozdobnymi bramami wejściowymi, które znajdują się od strony ulic Damrota i Francuskiej. Prostopadle do niej wytyczono drogi boczne. Ten układ komunikacyjny stanowi szkielet rozplanowania cmentarza i dzieli jego obszar na 12 kwater, w obrębie których wyznaczono poszczególne miejsca grzebalne. Obecnie na terenie nekropolii nie ma obiektów o wybitnych walorach architektonicznych. W północnej części, tuż przy granicy z cmentarzem rzymskokatolickim, wznosi się jedynie skromna kaplica pozbawiona wyraźnych cech stylowych. Z kolei w części środkowo-zachodniej, na skrzyżowaniu alei głównej z poprzeczną, zachowała się ozdobna studnia z basenem, stanowiąca dawny element infrastruktury użytkowej.

Przestrzeń cmentarza porządkuje starodrzew. Składają się na niego nasadzenia wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych oraz zieleń liniowa biegnąca wzdłuż ogrodzenia (zwłaszcza od strony ul. Damrota). Drzewa rosnące przy alei głównej (głównie lipy – Tilia) podkreślają jej reprezentacyjny charakter, natomiast gatunki towarzyszące ogrodzeniu (jak klony – Acer czy jesiony – Fraxinus) naturalnie wyznaczają granice nekropolii. Układ ten dopełniają krzewy (np. jałowce – Juniperus, mahonie – Mahonia), rośliny sezonowe (tulipany – Tulipa) oraz bluszcze (Hedera), które pełnią funkcję dekoracyjną i podnoszą estetykę poszczególnych grobów.

Na cmentarzu spoczywa wiele postaci zasłużonych dla polskiej kultury i historii. Są to m.in. pisarz i poeta Wilhelm Szewczyk (1916–1991), Eugenia Wyszomirska-Kuźnicka (1903–1979) – słynna „Asymetryczna Dama” i modelka Stanisława Ignacego Witkiewicza, poeta Edward Kozikowski (1891–1980), działacz ruchu robotniczego Alfred Piecha (1901–1975) oraz Michał Scipio del Campo (1887–1984) – pionier polskiego lotnictwa. W zachodniej części nekropolii znajduje się również pomnik poświęcony ofiarom sowieckich represji. 

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 30.04.2026 r.