Historia

Cmentarz rzymskokatolicki związany z parafią pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Katowicach powstał w drugiej połowie XIX wieku. Założono go na działce pozyskanej przez wspomnianą parafię w drodze kupna w 1870 roku. Od południa graniczy on z cmentarzem ewangelickim, utworzonym także w drugiej połowie XIX wieku. Do czasów współczesnych nie zachowały się kaplice ani grobowce pochodzące z początków istnienia nekropolii, czyli z drugiej połowy XIX wieku. W jej obrębie spotyka się natomiast obiekty i budowle wprowadzone na teren cmentarza w późniejszym okresie.

Pod koniec XIX wieku od strony ul. Francuskiej wzniesiono budynek, w którym mieścił się dom grabarza oraz kostnica. Jednocześnie pełnił on funkcję głównej bramy prowadzącej na teren nekropolii. Na przełomie XIX i XX wieku w rejonie wejścia od strony dzisiejszej ul. Damrota ustawiono krzyż cmentarny. W latach 20. XX wieku wybudowano kaplicę przedpogrzebową. W 1936 roku przy granicy oddzielającej cmentarz katolicki od ewangelickiego ustawiono wykonaną z piaskowca rzeźbę przedstawiającą Pietę. W 1940 roku, ze względu na pojawiające się problemy z brakiem wolnych miejsc grzebalnych, zaczęto wprowadzać zakaz pochówków na cmentarzu. W 1942 roku, z powodu ostatecznego wyczerpania przestrzeni grzebalnej, zawarto tymczasową umowę z parafią ewangelicko-augsburską. Na mocy tego porozumienia część katolickich pochówków odbywała się na terenie cmentarza ewangelickiego. W 1943 roku nekropolia przeszła pod zarząd miejski, a do parafii powróciła w roku 1945.

Opis

Cmentarz rzymskokatolicki położony jest w południowo-środkowej części śródmieścia Katowic. Jego zasięg wyznacza przebieg dzisiejszych ulic Francuskiej (od zachodu) i Konstantego Damrota (od wschodu), a od południa – cmentarz ewangelicki, współtworzący z nim jeden zespół sakralny. Od strony północnej sąsiedztwo nekropolii stanowi zabudowa związana z ochroną zdrowia. Obecnie cmentarz zajmuje obszar o powierzchni ok. 2,4 ha. Od najbliższego otoczenia oddzielony jest metalowym ogrodzeniem osadzonym na murowanej lub betonowej podmurówce oraz – od strony północnej – murem wykonanym z betonowych prefabrykatów. Od strony ul. Francuskiej, na początku głównej osi kompozycyjnej założenia, znajduje się neogotycki budynek, w którym mieściły się wspomniana kostnica oraz mieszkanie grabarza. Obecnie obiekt ten pełni przede wszystkim funkcję głównej bramy wjazdowej na teren cmentarza. Pozostałe wejścia i bramy wyznaczono od strony ul. Damrota.

W południowej części cmentarza znajduje się neoklasycystyczna kaplica pw. św. Józefa. Jest to budowla rozplanowana na rzucie kwadratu. Jej elewację frontową ozdobiono schodami, na podestach których umieszczono dodatkowo wazy. W przyziemiu kaplicy, w krypcie grobowej, został pochowany m.in. jej fundator, ks. kan. Józef Cieśla, wraz z rodziną. Przy wejściu od strony ul. Damrota ustawiono neogotycki krzyż cmentarny wykuty z drobnoziarnistego piaskowca. Pod nim znajduje się wnęka, w której umieszczono figurę Matki Bożej Bolesnej. Przy granicy z cmentarzem ewangelickim (po stronie południowej) znajduje się z kolei wspomniana wcześniej rzeźba przedstawiająca Pietę.

Cmentarz stał się miejscem spoczynku dla wielu znanych i zasłużonych osób związanych z Górnym Śląskiem. Na jego terenie, w tym przy głównej alei, zostali pochowani m.in.: Wojciech Korfanty (1873–1939, działacz narodowy, przywódca III powstania śląskiego), Józef Rymer (1882–1922, działacz związkowy, pierwszy wojewoda śląski), Kazimierz Skiba (1810–1890, ostatni polski sołtys Katowic), Jerzy Ziętek (1901–1985, generał, wojewoda śląski), Henryk Jarczyk (1889–1949, lekarz, komisarz plebiscytowy na miasto i powiat Katowice), Adam Didur (1873–1946, śpiewak, dyrektor Opery Śląskiej) oraz Tadeusz Kalinowski (1915–1969, aktor). W północnej i północno-środkowej części cmentarza znajdują się również miejsca pochówków ss. elżbietanek, niosących pomoc medyczną katowiczanom także współcześnie. Na cmentarzu zlokalizowanych jest też wiele grobów powstańców śląskich czy działaczy AK.

Rozplanowanie poszczególnych kwater oparto na układzie komunikacyjnym nekropolii. Główny element kompozycji stanowi oś o kierunku zachód-wschód. Pokrywa się ona z aleją biegnącą od bramy wjazdowej przy ul. Francuskiej w stronę wejścia od ul. Damrota, gdzie na jej zamknięciu ustawiono krzyż cmentarny. Względem tej alei wytyczono pod kątem prostym pozostałe drogi, będące równocześnie granicami między poszczególnymi kwaterami. Istotny element kompozycji stanowi również zieleń. Drzewa liściaste rosną głównie wzdłuż ogrodzeń, ciągów komunikacyjnych oraz przy budynkach. Do najliczniej występujących należą klony (Acer), brzozy (Betula), jesiony (Fraxinus) i lipy (Tilia). Na cmentarzu spotyka się też współczesne nasadzenia, przede wszystkim w formie krzewów towarzyszących wybranym miejscom pochówku, które w zachodniej części uzupełniają układ alejowy. Pod względem doboru gatunkowego w tej grupie przeważają jałowce (Juniperus), świerki (Picea) oraz żywotniki (Thuja). W mniejszej liczbie na cmentarzu obecne są rośliny sezonowe, tworzące np. kompozycje kwiatowe na wybranych grobach.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 30.04.2026 r.