Historia

Kaplicę Grobową Rodziny Winnickich wzniósł na cmentarzu parafii nawarzckiej Tomasz Winnicki, dzierżawca dóbr Nawarzyce i Niegosławice. Pierwszą pochowaną w niej osobą była małżonka fundatora 52-letnia Maria z Palimączyńskich Winnicka zmarła w 16 stycznia 1887 roku. W związku z tym faktem możemy przypuszczać, że kaplicę wybudowano po jej zgonie; być może jeszcze w 1887 roku. Inicjator budowy mauzoleum spoczął w nim po śmierci 25 stycznia 1908 roku, a pół roku później złożono tu ciało Stanisława Sarmaka, włościanina bohatera powstania styczniowego. Po 19 lutego 1922 roku pogrzebano w rodzinnej krypcie tragicznie zmarłych w trakcie napadu bandyckiego na dwór w Niegosławicach: Edwarda Winnickiego (Prezydenta Kielc w latach 1908-1915), jego brata Ludomira Winnickiego oraz służącego Ignacego Jacha. W 1928 roku pochowano w podziemiach kaplicy jędrzejowskiego notariusza Antoniego Winnickiego, a sześć lat później Marię z Koraszewskich Winnicką, żonę Ludomira Winnickiego.W 1945 roku, po wypędzeniu przez komunistów Winnickich z Niegosławic, kuratelę nad budynkiem objął  nawarzycki proboszcz. W kolejnych dekadach obiekt ten był doraźnie remontowany i zaczął pełnić funkcję liturgiczną w czasie święta Wszystkich Świętych. W 1982 roku kaplica została przekazana nawarzyckiej parafii przez właściciela - Zygmunta Winnickiego. W 1987 roku budynek gruntownie wyremontowano, m.in.: wymieniono tynki, część więźby i poszycie dachowe. Po 2010 roku odnowiono wnętrze krypty.

Opis    

Cmentarz nawarzyckiej parafii pw. św. Jakuba Apostoła znajduje się przy drodze Wodzisław-Działoszyce, w południowo-zachodniej części Niegosławic tuż przy granicy ze wschodnią częścią Nawarzyc. W centrum nekropolii, przy głównej alei, stoi Kaplica Grobowa Rodziny Winnickich. Zwrócona jest fasadą w kierunku zachodnim. Ma plan wydłużonego, prostokąta z dostawioną od zachodu wyodrębnioną, prostokątną przybudówką, mieszczącą schody wiodące do krypty. Wymurowana została z kamienia i cegły, obustronnie otynkowana na gładko. Bryła zabytku jest zwarta, jednokondygnacyjna, podpiwniczona złożona z wysokiego prostopadłościennego korpusu i znacznie niższej od niego prostopadłościennej przybudówki. Obie część budynku nakryto dwuspadowymi dachami o poszyciu z ocynkowanej blachy. Na środku dachu korpusu wystawiono wieżową sygnaturkę obitą blachą z cebulastym hełmem i metalowym równoramiennym krzyżem, a na zachodnim jego krańcu postawiono na ceglanym postumencie równoramienny, kamienny krzyż. Analogicznie wyglądający krzyż ustawiono również na zachodnim krańcu dachu przybudówki. 

Elewacje kaplicy są skromne, jednoosiowe z profilowanymi gzymsami wieńczącymi; dodatkowo ściany korpusu mają artykulację płycinowo-ramową. Na ich tle wyróżnia się fasada, zwieńczona trójkątnym szczytem z profilowanymi trójkątnymi płycinami i z arkadową blendą z wpisanym w nią krzyżem wykonanym w tynku. W przyziemiu fasady znajduje się wysokie, arkadowe wejście obwiedzione obramieniem z płaskich pasów tynku z wydatnym zwornikiem na osi, a pond nim łuk odcinkowy z zrobiony tynku. W wejściu umieszczono dwuskrzydłowe, drewniane drzwi z końca XIX wieku o opierzeniu prostym z ułożonych w „jodełkę” wąskich desek. Boczne elewacje korpusu mają arkadowe otwory okienne, akcentowane w górnej części półkolistym obramieniem z płaskich pasów tynku i łukiem odcinkowym z tynku. Do północnej elewacji dostawiono betonowy podest wykorzystywany do celebracji nabożeństw. Wschodnia elewacja korpusu zakończona jest trójkątnym szczytem z profilowanymi trójkątnymi płycinami i półkolistym oknem o wydatnym parapecie zrobionym w tynku. Jedną trzecią jej lica przysłania przybudówka, nad jej kalenicą znajduje się półkoliste okno o obramieniu z płaskich pasów tynku. Wśród elewacji przybudówki wyróżnia się frontowa o trójkątnym szczycie z profilowanymi, trójkątnymi płycinami i arkadowym wejściem w przyziemiu, akcentowanym drewnianymi, dwuskrzydłowymi drzwiami z końca XIX wieku. 

Wnętrze korpusu kaplicy jest jednoprzestrzenne, nakryte płaskim, betonowym stropem i oświetlone z trzech stron oknami. Wśród jego wystroju i wyposażenia godnymi uwagi są: „marmurowa” posadzka, drewniany krucyfiks z końca XIX wieku, a także drewniane ławki i religijne oleodruki z 1. połowy XX wieku. Wnętrze przybudówki mieści schody i zostało nakryte płaskim, betonowym stropem. Pod korpusem znajduje się jednoprzestrzenna, sklepiona kolebkowo krypta. W jej ścianach wmurowano w dwóch rzędach „marmurowe” i wapienne płyty nagrobne upamiętniające członków rodziny Winnickich, a także osób z nimi związanych. 

Obiekt z zewnątrz dostępny, wnętrze dostępne po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem parafii pw. św. Jakuba w Nawarzycach.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, NID OT w Kielcach, 28.04. 2026 r.

Bibliografia    

• Archiwum WUOZ w Kielcach, Karta cmentarza. Nawarzyce cmentarz rzymsko-katolicki, oprac. Myśliński K., Kielce 2009.
• Kowalczyk J., Massalski A., Wągrowski T., W hołdzie przeszłości 1863-1864 województwa świętokrzyskie, Kielce 2003.
• Młynarski Ł. P., Historia i wartości zabytkowe kaplicy grobowej rodzinny Winnickich. Zarys monograficzny, Kielce 2025, mps w posiadaniu autora.
• Szczepański J., Prezydenci Kielc w XIX w. (do 1914 r.), [w:] Z dziejów samorządu terytorialnego w XIX i XX w., red. Przeniosło M., Kielce 2013, s. 49-64.
• Winnicki Z. T., Czasy i ludzie: życiorysy ziemiańskie; oprac. Winnicki Z. J., Wrocław 2020.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo kieleckie, oprac. Myśliński K., Warszawa 1995.