Historia

Położony na cmentarzu parafii nawarzyckiej grobowiec rodziny Wielowieyskich wzniesiono prawdopodobnie w dwóch etapach. Niestety, nie znamy precyzyjnych dat ich realizacji. Starszą jego część - komorę wschodnią - zbudował Henryk Wielowieyski, uczestnik powstania listopadowego, odznaczony Złotym Krzyżem Orderu „Virtuti Militari”. Wydaje się, że mogła powstać w latach 1866-1867, kiedy na tym cmentarzu H. Wielowieyski pochował: córkę Karolinę Bąkowską (zm. 1866), wnuczkę Mariannę Bąkowską (zm. 1866) i żonę Ewę z Dembowskich Wielowieyską (zm. 1867). W 1889 roku złożono obok bliskich zmarłego wówczas fundatora. Przed 1894 rokiem postanowiono powiększyć rodzinne mauzoleum o komorę zachodnią z inicjatywy syna H. Wielowieyskiego, Adama Wielowieyskiego, uczestnika powstania styczniowego i Prezesa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Kielcach. W trakcie finalizacji tych prac budowlanych w 1894 roku wmurowano w nową fasadę grobowca dwa siedemnastowieczne, kamienne kartusze z herbami „Półkozic” i „Zadora”. Na podstawie inskrypcji umieszczonej pod tymi kartuszami wiemy, że zostały przeniesione ze zrujnowanego zboru w Wielkanocy, w którym pochowani byli przodkowie Wielowieyskich. W tym również czasie, według miejscowej tradycji, ustawiono przed fasadą mauzoleum rzeźbę „Anioł Śmierci”, sprowadzoną z wielkanocnego cmentarza. W 1901 roku w grobowcu złożono ciało Adama Wielowieyskiego. W latach 1908 i 1910 pochowano w nim przedwcześnie zmarłych jego synów - Pawła i Jana Wielowiejskich. Warto nadmienić, że oni jako jedyni z całej rodziny spoczęli w kwaterach przygotowanych we wnętrzu komory zachodniej.

Najpewniej w latach 20. XX wieku Stefan Wielowieyski wyremontował rodzinne mauzoleum. Po śmierci w 1931 roku został w nim pogrzebany. W 1945 roku Wielowieyscy musieli opuścić teren parafii nawarzyckiej. W przeciwieństwie do wielu okolicznych ziemian, w okresie PRL-u nie porzucili familijnego grobowca i nadal chowali w nim swoich zmarłych. Na początku XX wieku stan obiektu był niezadawalający, dlatego po 2005 roku został wyremontowany. W latach 2017-2018 staraniem miejscowego proboszcza i rodziny Wielowieyskich wykonano jego odwodnienie, nowe orynnowanie, a także oczyszczono i pomalowano na nim poszycie dachowe. W 2024 roku we wnętrzu komory zachodniej umieszczono płytę z danymi pochowanych w tym rodowym mauzoleum osób. Najpewniej w tym czasie odrestaurowano również kartusze herbowe i rzeźbę „Anioł Śmierci”.

Opis    

Cmentarz nawarzyckiej parafii znajduje się w południowo-wschodniej części Niegosławic przy granicy z wschodnią częścią Nawarzyc. Grobowiec Wielowieyskich stoi w południowej części tej nekropolii przy ogrodzeniu, na zachód od głównej bramy cmentarnej. Zwrócony jest fasadą w kierunku zachodnim. Składa się z dwóch prostokątnych komór połączonych wąskim przejściem. Wschodnia z nich jest nieco większa od zachodniej, w dużym stopniu ma wnętrze zajęte przez komory grobowe. Grobowiec zbudowano z kamienia, cegły i zaprawy cementowo-wapiennej, a detal kamieniarski ma wykonany z wapienia. Dwie prostopadłościenne części budynku zagłębione są w ziemi, przy czym zachodnia wznosi się ponad grunt około 2 metrów, a wschodnia tylko 90 centymetrów. Obie nakryto dwuspadowym, niskim dachem z blaszanym poszyciem z kamiennymi krzyżami ustawionymi na ceglanych postumentach na krawędzi kalenicy: zachodniej i wschodniej w komorze zachodniej oraz wschodniej w komorze wschodniej.

Elewacje budynku są otynkowane, mają skromną artykulację architektoniczną. W bocznych elewacjach podziały te sprowadzającą się do szerokich lizen lub pilastrów umieszczonych w narożach bądź na środku ścian. Na ich tle wyróżnia się jednoosiowa fasada zwieńczona niskim, trójkątnym, przerwanym szczytem podtrzymywanym przez stylizowane toskańskie pilastry z wejściem głównym na osi, flankowanym po bokach dwoma kartuszami herbowymi. Wejście to wizualnie zostało podkreślone kamiennym portalem o profilowanych ościeżach z trójkątnym szczytem z napisem: „GRÓB RODZINNY/ WIELOWIEYSKICH". Po prawej stronie portalu dostrzec można kamienny kartusz z herbem „Półkozic", siglami: „S - W / D – W” i datą: „1612” oraz tabliczkę z inskrypcją: „Kamień przeniesiony w 1894 r./ z kościoła w Wielkanocy”, a z prawej strony znajduje się kamienny kartusz z herbem „Zadora", siglami: „Z–W/ D – B”, częściowo nieczytelna data „161” i tabliczka z inskrypcją: „fundacji Wielowieyskich/ gdzie są ich groby”. Elewacja wschodnia komory zachodniej (częściowo przesłonięta jest przez dach komory wschodniej) ma trójkątny, przerwany szczyt wsparty na stylizowanych toskańskich pilastrach, a w górnej partii okrągły otwór z żeliwną rozetą z dekoracją maswerkową. Wśród elewacji komory wschodniej widoczna jest tylko wschodnia. Ma trójkątny, przerwany szczyt wsparty na narożnych lizenach i okrągłe okno z metalową rozetą. Wnętrza obu komór są jednoprzestrzenne, nakryte sklepieniem kolebkowym na gurtach i otynkowane. Posadzki w nich są wykonane z wapienia, przy wejściu w komorze zachodniej wmurowano w nie płytę nagrobną upamiętniającą Pawła Wielowieyskiego (zm. 1908). Wnętrze komory wschodniej w dużej części zajmują prostopadłościenne grobowce, wystawione wzdłuż ścian przy wąskim ciągu komunikacyjnym w kształcie litery „T”; boczne są niskie o wysokości około 60-70 centymetrów mają kształt prostopadłościanu, nakrytego równoległe ułożonymi wydłużonymi, prostokątnymi kolebkami, a stojące przy ścianie wschodniej są wysokie, prostopadłościenne. 

Wyposażenie i wystrój grobowca są skromne, warto zwrócić uwagę na pochodzące z końca dziewiętnastego wieku: drzwi wejściowe i żeliwną neogotycką rozetę umieszczoną w oknie wschodnim w zachodniej komorze. Na ich tle wyróżnia się wysokiej klasy artystycznej rzeźba „Anioł Śmierci”, powstała w 1 połowie XIX wieku (?), ustawiona przed fasadą.

Zewnątrz ogólnie dostępny, wnętrze niedostępne.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, NID OT w Kielcach, 30.01. 2026 r.

Bibliografia    

• Archiwum WUOZ w Kielcach, Karta cmentarza. Nawarzyce cmentarz rzymsko-katolicki, oprac. K. Myśliński, Kielce 2009.
• Kowalczyk J., Massalski A., Wągrowski T., W hołdzie przeszłości 1863-1864 województwa świętokrzyskie, Kielce 2003.
• Młynarski Ł. P., Kaplica grobowa rodziny Wielowieyskich na cmentarzu parafii w Nawarzycach. Zarys monograficzny, mps w posiadaniu autora.
• [Nekrolog] Jana Wielowieyskiego, „Słowo”, nr 53 z dnia 23 lutego 1908, s. 4.
• Pamiątka po zmarłych ś.p. Adamie i Henryku Wielowieyskich i Zofii z Deskurów Wielowieyskiej ofiarowana dzieciom, wnukom i przyjaciołom, Kraków 1904.