Historia

Jedwabne powstało podczas kolonizacji północno-wschodniego Mazowsza na początku XV wieku (u źródeł rzeczki Wiźnicy, u zbiegu dróg z Wizny do Kolna oraz z Wizny do Szczuczyna i Grajewa). Wieś pierwotnie rozciągała się wzdłuż obecnej ulicy Przytulskiej i Wesołej. Należała m.in. do Jana Bylicy, w końcu XVIII wieku do Jana Jedwabińskiego, Antoniego Rostkowskiego, w 1766 roku do Stanisława Rembielińskiego (założył on pierwsze manufaktury włókiennicze w Jedwabnem). Na początku XVIII wieku wsi nadano prawa miejskie. W tym czasie zaczął kształtować się miejski układ przestrzenny, założono m.in. plac targowy – stary rynek. W owym czasie feudałowie korzystali coraz częściej z usług architektów, którzy zakładanym i przebudowywanym miastom nadawali formy regularnych układów przestrzennych. Przypuszczalnie bezpośrednio po 1736 roku wytyczono nowy, większy rynek, w którego północnej pierzei stanął zwrócony fasadą na południe drewniany kościół (pierwszy kościół z 1466 roku wzmiankowany w 1577 roku). Pierwotny kościół był zapewne orientowany, a więc zwrócony fasadą do starego rynku, który teraz połączono z nowym, o czym świadczy wychodzący z północno zachodniego narożnika nowego rynku niewielki zaułek. Z narożników rynku wybiegały ulice: z północno wschodniego - Przestrzelska, z południowo zachodniego - Łomżyńska, z południowo wschodniego narożnika wybiegał trakt do Wizny - ul. Dworna łącząca dwór z miastem i wsią (ulica Dworna, ob. Wojska Polskiego). Na południe od miasta (dzisiaj w jego granicach) rozciągały się zabudowania dworskie i folwarczne właścicieli Jedwabnego, gdzie pod koniec XVIII wieku wybudowano murowany dwór, następnie przebudowany w XIX wieku przez Henryka Marconiego. Oprawę dworu stanowiło założenie parkowo-ogrodowe. Oprócz kościoła i dworu wyraźny akcent urbanistyczny stanowiła wybudowana w 2. poł. XVIII wieku okazała synagoga zlokalizowana zapewne na zachód od rynku przy obecnej ul. Szkolnej. W XIX wieku w związku z powstawaniem tu zakładów przemysłowych znacznie wzrosła liczba mieszkańców, a co za tym idzie również budynków, w tym murowanych, które zaczęły wypierać zabudowę drewnianą. Dotyczyło to w szczególności pierzei rynkowych, które obudowano murowanymi, parterowymi domami. W środku rynku stanęła murowana austeria zniszczona w czasie ostatniej wojny. Na początku XX wieku wytyczono ul. Buczka wychodzącą z północno zachodniego narożnika rynku, nieco później ul. Sadową, biegnąca równolegle do wschodniej pierzei rynku. Podczas I wojny światowej znacznie ucierpiała zabudowa miasta (obiekty sakralne i większość domów). W okresie międzywojennym następowała żywiołowa odbudowa i znaczne zmiany w układzie przestrzennym. Po stronie wschodniej rynku powstały ulice tworzące regularny szachownicowy układ. W tym czasie wybudowano też nowy, murowany, neobarokowy kościół. Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległo około 10% zabudowy. Po 1945 roku miasto zaczęło się rozwijać w kierunku południowym. Powstały wówczas ulice: Spółdzielcza, Piękna oraz Żwirki i Wigury - wybiegająca z południowo zachodniego narożnika rynku stała się nowym połączeniem rynku z dawnym dworem. Założenie dworskie uległo parcelacji, zdewastowane zabudowania folwarczne rozebrano, przetrzebiono park, wycięto sad. W latach 70. XX wieku na północy miasta powstała dzielnica przemysłowo-składowa, a w centrum mieszkaniowa. Trzy historyczne ośrodki osadnicze: wieś, folwark i miasto tworzą obecnie jeden organizm miejski. Także w sferze symbolicznej zaszły znaczne zmiany- przekształcono Rynek Główny im. Karola Świerczewskiego na Plac Jana Pawła II, a w miejscu pomnika pamięci poległym w walce o utrwalanie władzy ludowej w 2003 roku wzniesiono Pomnik Sybiraka.

Opis

Rynek ma kształt zbliżony do prostokąta ułożonego dłuższym bokiem wzdłuż osi północ - południe. Z jego narożników rynku (obecnie Plac Jana Pawła II) wychodzą cztery główne ulice: Poświętna (wychodząca z północno zachodniego narożnika, powstała w końcu XIX wieku jako droga jurydyki kościelnej), Wojska Polskiego, Żwirki i Wigury (wytyczona po II wojnie światowej), Łomżyńska oraz Stary Rynek (wzdłuż północnej pierzei, stanowi ona pozostałość po placu targowym z XVII wieku). Ulica Żwirki i Wigury komunikuje miasto z zespołem dworskim, bez wyraźnych powiązań przestrzennych. Architektoniczną dominantę stanowi neobarokowy kościół parafialny pw. św. Jakuba. Na północny wschód od miasta znajdują się: cmentarz katolicki po zachodniej stronie ul. Cmentarnej, żydowski po północnej stronie ul. I. Krasickiego oraz Mogiła-Pomnik pomordowanych w czasie II wojny światowej Żydów po południowej stronie ul. I. Krasickiego. W obrębie rynku (Plac Jana Pawła II) urządzono park miejski. Regularna zabudowa usytuowana jest w proporcjonalnych kwartałach, ulice w większości przecinają się pod kątem prostym. Zachowana historyczna zabudowa centrum miasta pochodzi z 2. połowy XIX wieku i posiada cechy tradycyjnego budownictwa małomiasteczkowego.

Układ przestrzenny miasta Jedwabne jest ogólnodostępny. Rynek i ulice pełnią funkcje publiczne, komunikacyjne, handlowe i mieszkaniowe.

Oprac. Tomasz Rogala, OT NID w Białymstoku, 30.11. 2015 r.

Uzupełnienie: Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski, OT w Białymstoku 10.06.2025 r.