Historia

Hotel wzniesiono w dzielnicy VII przy al. Marszałka Ferdynanda Focha 1, na historycznym Półwsiu Zwierzynieckim. Modernistyczny obiekt wybudowany został w latach 1960–1965 według projektu Witolda Cęckiewicza (z zespołem), ówczesnego architekta miasta Krakowa, autora m.in. ambasady polskiej w New Delhi, Pomnika Bitwy Grunwaldzkiej i Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach. Budowa hotelu, kina oraz nowych gmachów uniwersyteckich domykała historię rozbudowy reprezentacyjnej części Alei Trzech Wieszczów oraz stanowiła dla centrum Krakowa, w wymiarze architektonicznym i urbanistycznym, krok ku nowoczesności. Na realizację kompleksu przeznaczono rozległą parcelę przy alei Krasińskiego, pomiędzy aleją Focha i ulicą Dunin-Wąsowicza. Budynek stanął na fundamentach niezrealizowanego budynku Okręgowej Rady Związków Zawodowych. Pierwszy etap prac związany był z koniecznością wyburzenia istniejących już fundamentów planowanego wcześniej związkowego biurowca.

Otwarty 22 czerwca 1965 roku, był najdłuższym (150 m) oraz jednym z największych i najnowocześniejszych hoteli w Polsce. Nazwę nadał mu Włodzimierz Reczek, przewodniczący Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki. Pierwszy podpis w księdze gości złożył marszałek Marian Spychalski, członek Komitetu Centralnego i Biura Politycznego KC PZPR. Swój apartament miał tutaj Józef Cyrankiewicz, pięciokrotny premier Polski (w latach 1947-1952 i 1954–1970). Stałymi bywalcami były gwiazdy kina i telewizji. W latach 60. XX wieku turystyka stała się sposobem na pozyskiwanie walut, była nastawiona na Polonię z USA czy Wielkiej Brytanii. Pod koniec okresu prosperity hotel gościł tu jeszcze Lecha Wałęsę, Aleksandra Kwaśniewskiego, Ryszarda Kaczorowskiego, Bronisława Komorowskiego. 

Gmach liczy 318 pokoi, a na etacie pracowało w nim około 300 osób (za hotelem powstał 10-piętrowy blok, który także zaprojektował Cęckiewicz). W pokojach, gdzie nocowały zagraniczne sławy, nie brakowało ukrytych mikrofonów SB. W pasażu działały aż dwa dolarowe sklepy Pewex. Cracovia odgrywała rolę enklawy, pokazując reglamentowaną „lepszą twarz” szarego PRL-u. W 1991 roku przedsiębiorstwo Orbis, dla którego został zaprojektowany Hotel Cracovia, zostało jednoosobową spółką Skarbu Państwa. Wyrosła konkurencja, która zaczęła przyciągać klientelę świeżymi wnętrzami i zadbaną elewacją. W Cracovii było na odwrót – brakowało klimatyzacji, wystrój już nie błyszczał nowoczesnością. Zmieniły się normy przeciwpożarowe. Myśl o wprowadzeniu zmian zakiełkowała za późno. Do 2011 roku obiekt należał do Grupy Hotelowej Orbis. Pod koniec czerwca 2011 roku hotel zakończył działalność operacyjną i został zamknięty. W tym samym roku nieruchomość kupiła za 32 mln zł spółka Echo Investment. W umowie znalazł się zakaz prowadzenia w budynku działalności hotelowej przez 10 lat pod groźbą kary na rzecz Orbisu w wysokości 5 mln złotych.

Zdewastowany obiekt długo stał pusty. Mówiono, że zostanie rozebrany, a na tym miejscu powstanie centrum handlowe. Przed wyburzeniem uratowało Cracovię rozpoczęcie procedury wpisu do rejestru zabytków, o co zabiegał m.in. projektant. Od 2016 roku hotel przeszedł na własność Muzeum Narodowego w Krakowie (budynek został odkupiony przez Skarb Państwa od spółki Echo Investment za 29 mln zł netto). Od listopada 2017 roku na parterze znajduje się Forum Designu – showroom prezentujący dzieła polskich projektantów sztuki użytkowej. Cracovia ma się stać instytucją nowego typu, łączącą działalność opartą o kolekcję, wystawy stałe i czasowe, archiwum i zbiory biblioteczne z rozbudowaną działalnością edukacyjną, popularyzatorską, badawczą i promocyjną. Odnosząc się do metod działania bliskich centrom nauki i techniki, muzeum współpracować będzie także z podmiotami gospodarczymi, uczelniami i instytutami badawczymi. Zróżnicowany charakter instytucji pozwoli na prezentację i popularyzację rozmaitych aspektów designu takich, jak przede wszystkim projektowanie produktu, projektowanie graficzne, projektowanie cyfrowe, projektowanie społeczne, moda, transport, wysokie technologie, projektowanie dla przyszłości i inne.

W 2023 roku Muzeum Narodowego w Krakowie otrzymało dofinansowanie zadania pod nazwą „Przygotowanie dokumentacji przedprojektowej i projektowej na zagospodarowanie budynku dawnego hotelu Cracovia wraz z otoczeniem na potrzeby MNK - kontynuacja” w ramach dotacji celowej na wydatki inwestycyjne ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z budżetu państwa. Umowa dofinansowania została podpisana w dniu 9 maja 2023 roku. Wartość dofinansowania wyniosła 465 142,28 zł, całkowita wartość zadania 465 142,28 zł netto. Oprócz pokrycia kosztów konkursu środki te zostały wykorzystane na obsługę prawną oraz ekspertyzy techniczne. 28 kwietnia 2011 roku hotel ujęto w gminnej ewidencji zabytków, następnego dnia w wojewódzkiej. W listopadzie 2016 roku zespół hotelu Cracovia i kina Kijów wpisano do rejestru zabytków. 

Opis

Budynek został wzniesiony w latach 1960–1965 według projektu Witolda Cęckiewicza dla Polskiego Biura Podróży Orbis. Dawny hotel Cracovia stanowi część kompleksu modernistycznej architektury wraz ze znajdującym się tuż obok kinem Kijów, z którym połączony jest nadziemnym przejściem. Lokalizacja nadaje mu szczególne miejsce w pejzażu architektonicznym miasta – przy reprezentacyjnej Alei Trzech Wieszczów, w jej centralnym fragmencie, stanowiąc dopełnienie kompleksu monumentalnych gmachów pełniących funkcje kulturalne i edukacyjne (m.in. Akademia Górniczo-Hutnicza, Biblioteka Jagiellońska, Muzeum Narodowe). Architekt dał wyjątkowo silny sygnał zerwania z socrealizmem. Zaproponował podłużną bryłę, którą oderwaną od ziemi rzędem słupów, miały wyróżniać przeszklone elewacje o szachownicowym układzie. Parter w całości przeszklony miał od strony zachodniej wychodzić ku południowi poza obrys głównej bryły obszernym pawilonem restauracji. Zasadnicza część hotelu obejmowała pięć pięter, w których naprzemiennie umieszczono szkło lub panele z aluminium, tworząc tym samym ciekawy dekoracyjny motyw. Tak duża tafla szkła w aluminiowej ramie stanowiła ewenement w skali kraju i czyniła z Cracovii jeden z najważniejszych przykładów modernizmu.

Pięciopiętrowy budynek posiadał 510 miejsc noclegowych w 309 pokojach i 9 apartamentach oraz m.in. restaurację (ok. 500 miejsc gastronomicznych), kawiarnię, salę konferencyjną i kasyno do dyspozycji gości, a także duży zespół handlowy na parterze budynku (punkty usługowe oraz sklepy: z instrumentami muzycznymi, ze sprzętem sportowym, fryzjer, później galeria plakatu). Dysponował 22 stanowiskami garażowymi i obszernym parkingiem. W bezpośrednim sąsiedztwie stanęło eleganckie kino Kijów. Sławą cieszyła się tutejsza cukiernia (słynne zdjęcie Stanisława Lema, niosącego paczkę kremówek kupionych w Cracovii). Do hotelu prowadził objazd o rzucie w kształcie wycinka koła. We wnętrzu, jego odpowiednikiem były kręcone schody. Wejście nakrywa prosty okap z neonem. Ważny element strefy reprezentacyjnej stanowiła abstrakcyjna mozaika, dzieło Krystyny Zgud-Strachockiej. Wzdłuż elewacji pojawiła się kolejna monumentalna forma ceramiczna – mozaika „Miasta” (motywy architektoniczne wybranych miast Europy i świata) autorstwa Romana i Heleny Husarskich. Wypełniała ona przestrzeń kawiarni i biur firmy Orbis. Wiele elementów sprowadzono zza żelaznej kurtyny np. mosiężne lampy o średnicy prawie pół metra, wyprodukowane w Szwecji i zdobiące wnętrze hotelowego kasyna.

Budowa na podmokłym terenie blisko zasypanego starorzecza Rudawy początkowo napotkała problemy, które rozwiązano podejmując decyzję o zastosowaniu żelbetowej płyty. Architekt zaproponował szeroki rozstaw żelbetowych słupów widocznych w parterze. Na wyższych kondygnacjach konstrukcja składa się ze ścian tarczowych, na których zawieszono jedną z pierwszych w Polsce ścian kurtynowych. Podczas realizacji obiektu po raz pierwszy w kraju zastosowano w hotelarstwie system konstrukcji wielkopłytowej, co przyspieszyło tempo montażu powtarzalnych kondygnacji mieszkalnych. Innowacją było także użycie elementów konstrukcyjnych stanowiących jednocześnie obudowę pionów sanitarnych. Z biegiem czasu budynek przeszedł szereg niekorzystnych remontów i adaptacji do nowych funkcji m.in. zabudowano taras restauracyjny, zadaszono wewnętrzne patio pawilonu restauracyjnego oraz wymieniono okna w elewacjach nie respektując oryginalnych profili i podziałów. W konsekwencji obecny wygląd budynku odbiega od pierwotnego, a jego wartość została zatracona. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, grudzień 2025