Historia obiektu

Zarówno funkcja, a szczególnie chronologia wałów i kopców na Ptaszniku, mimo podjętych w 2013 r. badań weryfikacyjnych, pozostają niewyjaśnione. W XIX w. Oskar Vug sugerował, że są to pozostałości rozległego założenia z czasów pogańskich obejmującego również szczyt Ptasznika. W latach 60. XX w. jedyny znany wówczas wał i kopce interpretowano jako relikty z czasów kultury łużyckiej (epoka brązu – okres halsztacki), przy czym nie wypowiadano się na temat funkcji obiektu. Później sugerowano, nie bez wątpliwości, średniowieczną proweniencję zabytku. Ze źródeł pisanych wiadomo, że tereny wokół Ptasznika na pewno były zamieszkiwane w średniowieczu. Okoliczne wsie: Jaszkowa Górna, Droszków i Chwalisław były lokowane na prawie niemieckim w XIV wieku.

Według informacji ustnej Ewy Lisowskiej wały mogły zostać wzniesione w okresie nowożytnym, między XVII a XIX w., za czym przemawiają obserwacje poczynione przez badaczkę w terenie oraz analiza podobieństwa do innych tego typu struktur.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Gór Złotych, na zboczu zalesionej góry Ptasznik (719 m n.p.m.), około 1,65 km na północny wschód od wschodniego krańca Jaszkowej Górnej.

Opis stanowiska:

Stanowisko archeologiczne składa się z dwóch wałów i 8 kopców kamiennych zlokalizowanych przed czołem wału górnego. Wał dolny zlokalizowany 80-86 m poniżej wału górnego ma długość 165 m, szerokość u podstawy do 6 m. Jego zachowana wysokość wewnętrzna wynosi ok. 0,6 m.  Wał górny zlokalizowany bliżej szczytu Ptasznika ma długość ok. 60 m i szerokość u podstawy 6,8 m. Jego zachowana wysokość wynosi do 1,4 m. Kopiec nr 1 – średnica u podstawy ok. 6 m, zachowana wysokość – 1,2 m.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Informacje o istnieniu wałów na górze Ptasznik (Vogelberg) podawał Oskar Vug w 1890 roku. Według badacza wały były dobrze zachowane. Ich wysokość dochodziła do 3 m, a szerokość do 15 m. Od strony południowej istniały dwa wały, od północnej jeden, a na szczycie znajdowały się pozostałości strażnicy Wachthaus.

W latach 60. XX w. przeprowadzono oględziny obiektu, jednak z opisu wynika, że znaleziono tylko jeden wał określony jako kamienny o długości 88 m, szerokości u podstawy 8 m, wysokości wewnętrznej 1,5 m, zewnętrznej 2,5 m. Przed czołem wału znajdowało się 8 kopców usypanych z kamieni. Nie wiadomo na jakiej podstawie uznano wówczas, że wały zostały wzniesione przez ludność kultury łużyckiej.

W 1985 r. w czasie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski Jacek Reyniak opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego, jednak nie znalazł obiektu w terenie. Badacz określił chronologię wałów na niepewne średniowiecze, nie odnosząc się przy tym do datowania ustalonego w latach 60. XX wieku.  

W 2013 r. zespół badaczy pod kierownictwem Justyny Baron przeprowadził weryfikacyjno-poszukiwawcze badania wykopaliskowe i powierzchniowe. Badacze odnaleźli dwa wały oraz 8 kopców. Nie potwierdzili istnienia strażnicy na szczycie Ptasznika.

Przy północnym krańcu wału dolnego założono wykop badawczy o wymiarach 13×4 m. Wał został usypany z ziemi z niewielką ilością kamieni, u jego podstawy odkryto ślady drewnianej konstrukcji w postaci podłużnych zaciemnień zawierających węgle drzewne. Wśród  kamieni zalegających poniżej wału znaleziono fragment ceramiki późnośredniowiecznej.

Przy południowym krańcu wału górnego założono wykop o wymiarach 8×2 m. Wał został wzniesiony z kamieni. Jego jądro stanowiły większe głazy, natomiast mniejsze kamienie znajdowały się w stropie. Brak znalezisk zabytków ruchomych.

Przeprowadzono również badania połowy jednego z kopców zlokalizowanych u czoła wału górnego. Kopiec miał kolisty zarys o średnicy około 6 m. Jego zachowana wysokość wynosiła 1,2 m. Był zbudowany z posegregowanych kamieni – te o największych średnicach znajdowały się w najniższych partiach, zaś mniejsze w górnej części. Podłoże, na którym usypano kopiec nie zostało w żaden sposób przygotowane. Nie znaleziono zabytków ruchomych.

Brak znalezisk zabytków nowożytnych, według badaczy, wyklucza nowożytną proweniencję wałów. Natomiast znalezisko tylko jednego ułamka późnośredniowiecznej ceramiki w pobliżu wału dolnego nie uprawnia do datowania obiektu na ten czas. Zatem kwestia chronologii wałów na Ptaszniku pozostaje otwarta. Ustalenie ich funkcji również wymaga dodatkowych badań, chociaż badacze wstępnie wiążą obecność wałów z działalnością pasterską.

Zabytek dostępny, usytuowany na terenie Śnieżnickiego Parku Krajobrazowego.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 23-03-2021 r.