Dawny kościół cmentarny pw. Wniebowzięcia Matki Boskiej, ob. kościół par. pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Gliwice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Dawny kościół cmentarny pw. Wniebowzięcia Matki Boskiej, ob. kościół par. pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Gliwice

photo

Kościół o wysokiej wartości historycznej i artystycznej, jeden z najstarszych zachowanych obiektów drewnianej architektury sakralnej na Górnym Śląsku. Charakterystyczną cechą świątyni są barokowe dekoracje malarskie i rzeźbiarskie znajdujące się we wnętrzu.

Historia

Kościół wybudowano w 1493 r. w Zębowicach k. Olesna. W XVII w. obiekt został poddany renowacji oraz kilkukrotnej przebudowie. W 1777 r. wybudowano drewnianą wieżę. W tym czasie wykonano również odeskowanie oraz malowanie wnętrza. Od czasu powstania, przez ok. 500 lat, opiekunami kościoła byli kolejni właściciele pobliskiego majątku. W czasie III Powstania Śląskiego, w 1921 r., budowla została przestrzelona pociskiem artyleryjskim. 

W 1925 r. kościół został przeniesiony na Cmentarz Centralny w Gliwicach. W trakcie prac rozbiórkowych, we wnętrzu świątyni odnaleziono m. in. dokument z 1777 r., podpisany przez proboszcza z Zębowic oraz tkwiący w belce wieży niewypał pocisku artyleryjskiego. Prace rekonstrukcyjne odbywały się pod nadzorem miejskiego radcy budowalnego Karla Schabika. Na Cmentarzu Centralnym kościół usytuowano w części zachodniej, na końcu alei prowadzącej do domu pogrzebowego. W specjalnie wybudowanym grobowcu umieszczono szczątki przeniesione z grobów rodzinnych, pierwotnie znajdujących się w murowanym podziemiu świątyni w Zębowicach. Obiekt został oddany do użytku 30 października 1926 r., jako kościół pogrzebowy, w którym miały odbywać się również niedzielne msze święte dla mieszkańców pobliskiego majątku Gardel i Starych Gliwic. W 1980 r., ze względu na zły stan techniczny, kościół został zamknięty. W 1989 r. podjęto decyzję o wyremontowaniu zabytku, a w 1998 r. rozpoczęto prace, których celem był demontaż obiektu, konserwacja jego poszczególnych elementów oraz przeniesienie na teren dawnego Cmentarza Starokozielskiego. Kościół został poświęcony w sierpniu 2000 r. Obecnie zabytek znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.

Opis

Kościół zlokalizowany jest przy ulicy Kozielskiej, w odległości ok. 1,3 km. na północny zachód od centrum miasta. Został usytuowany w północno-zachodniej części założenia parkowego, na terenie dawnego Cmentarza Starokozielskiego. Prezbiterium skierowane jest w kierunku północno-zachodnim. Świątynia została wybudowana w stylu gotyckim. Po przeprowadzeniu prac konserwatorskich obiekt odtworzono z zachowaniem pierwotnego planu i bryły, jako budowlę jednonawową, z prezbiterium zamkniętym prostą ścianą. Do prezbiterium przylega zakrystia z lożą kolatorską na piętrze, otwartą do wnętrza. Wieża kościoła została wybudowana na planie kwadratu, od połowy wysokości przechodzi w ośmiobok, zwieńczenie stanowi hełm z latarnią. Kościół jest nakryty dachem dwuspadowym. Na zewnątrz umiejscowiono schody prowadzące na emporę. Ściany świątyni oraz dach i hełm wieży zostały pobite gontem, ściany wieży oszalowano deskami. W konstrukcji ścian i dachów zastosowano drewno dębowe i sosnowe, gonty wykonano z drewna modrzewiowego i sosnowego. Stare drewno rozbiórkowe wykorzystano w ścianie zakrystii oraz w pojedynczych elementach konstrukcyjnych. Obiekt został wzniesiony w konstrukcji zrębowej, wieża posiada konstrukcję słupową. W elewacji południowo-wschodniej wejście do wieży ozdobiono gzymsem. Dodatkowo, w elewacji południowo-wschodniej i południowo-zachodniej znajdują się zamknięte półkoliście okna nawy. Świątynię zdobią cenne elementy wystroju wnętrza w stylu klasycystycznym, barokowym, późnobarokowym oraz rokokowym. Wśród nich wyróżniają się m. in. XVIII-wieczne polichromie, będące przykładem charakterystycznego dla epoki baroku malarstwa iluzjonistycznego. Przedstawiają one m. in. scenę koronacji Matki Boskiej, oko opatrzności i symbole wezwań litanii loretańskiej. Z XVIII w. pochodzi także późnobarokowy chór muzyczny, organy z dekoracja rokokową oraz rzeźby. Wartościowym elementem wyposażenia była także późnogotycka rzeźba Ecce homo, z 1505 r., obecnie znajdująca się w opactwie w Rudach Raciborskich.

Zabytek dostępny dla zwiedzających z zewnątrz, wnętrze dostępne przed i po mszach świętych.

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 31-01-2018 r. 

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polce, T. VI, woj. katowickie, z. 5, powiat gliwicki, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., s. 21-22.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Kościół cmentarny pw. Wniebowzięcia Matki Boskiej, oprac. Gutowski M., 1959.
  • Kozaczka D., Historia kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, [w:] Gliwice znane i nieznane: Zabytki Gliwickich Dni Dziedzictwa Kulturowego, Gliwice 2006, s. 61-65. 
  • Kreis A., Z drewna ciosane: Drewniana architektura sakralna w województwie śląskim, Chorzów 2004.
  • Inwentarz drewnianej architektury sakralnej w Polsce, z. 2a: Kościoły na Śląsku z XV i początku XVI wieku (Bojszów, Gliwice, Księży Las, Łaziska, Łącza, Poniszowice), red. Brykowski R., Ruszczyk G., Warszawa 2012, s. 68-71.
  • Schmidt J., Kościoły ziemi gliwickiej: Kościoły gliwickie, cz. 1, Gliwice 1998, 318-319.
  • Zabytki sztuki w Polsce: Śląsk, red. Brzezicki S., Nielsen Ch., Warszawa 2006, s. 261-262.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1493 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Gliwice
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Gliwice, gmina Gliwice
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy