Historia

Wielki Młyn został wzniesiony przez Krzyżaków – jako jeden z elementów przemysłowego kompleksu, powstałego w rejonie Starego Miasta – po doprowadzeniu do miasta Kanału Raduni. Pierwsza wzmianka o młynie pochodzi z 1365 roku. W 1391 roku budynek spłonął, ale szybko został odbudowany i jednocześnie powiększony – przed 1407 rokiem posiadał już swoją charakterystyczną bryłę z wysokim dwuspadowym dachem. Z ramienia konwentu młynem zarządzał mistrz młyński, któremu podlegali werkmistrz oraz wyspecjalizowani pracownicy. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, król Kazimierz Jagiellończyk nadał młyn Głównemu Miastu. Zarząd nad obiektem sprawowała rada miejska, wydając w kolejnych latach specjalne ordynacje. Pod koniec XVI wieku od strony wschodniej dobudowano piec piekarski z wysokim kominem, a około 1623 roku młyn wyposażono w osiemnaście nowych kół. W 1836 roku młyn, dzierżawiony wówczas przez Jakoba Witta, wyposażono w turbiny parowe. Na początku XX wieku zastąpiono je silnikami elektrycznymi. W 1945 roku Wielki Młyn został bardzo poważnie zniszczony. W latach 1947–1951 zabezpieczono jego ruiny, a w latach 1962–1965 zabytek odbudowano, częściowo go rekonstruując, według projektu Józefa Chrzanowicza. Po odbudowie obiekt nie powrócił już do swojej pierwotnej funkcji. W latach 90. XX wieku jego wnętrze przebudowano na trzypoziomowy dom handlowy, a w latach 2018–2021 poddano gruntownemu remontowi konserwatorskiemu i adaptacji na cele muzealne (Muzeum Gdańska).

Opis

Wielki Młyn usytuowany jest w obrębie Starego Miasta, na wyspie utworzonej między dwoma ramionami Kanału Raduni. Od wschodu teren młyna przylega do ul. Wielkie Młyny, od południa do ul. Na Piaskach, od zachodu graniczy z Domem Młynarza, a od północy ze Skwerem Heweliusza. Młyn gotycki wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta z czworobocznym aneksem piekarni od strony wschodniej (dobudowanym w końcu XVI wieku). Wzdłuż dłuższych boków znajdują się wyodrębnione murem koryta kanału. Bryła budowli jest dość masywna, jednokondygnacyjna, z wysokim dwuspadowym dachem z trzema rzędami lukarn. Dobudówka jest dwukondygnacyjna, z wysokim kominem wyprowadzonym na ścianę szczytową młyna. Obiekt wzniesiono z cegły w wątku polskim i posadowiono na kamiennym fundamencie. Więźba dachowa stalowa (pierwotnie drewniana), dachy kryte dachówką. Wschodnia elewacja szczytowa rozczłonkowana jest wysokimi ostrołukowymi blendami (od zachodu podziały są skromniejsze). Otwory okienne zamknięto łukiem odcinkowym, natomiast otwory drzwiowe są w większości ostrołukowe. Pierwotnie w przyziemiu znajdowały się urządzenia młyńskie, a na sześciu kondygnacjach poddasza pomieszczenia magazynowe na zboże i mąkę. Młyn zaopatrzony był w 18 kół wodnych, rozmieszczonych symetrycznie po obu stronach budynku (średnica koła wynosiła 5 m). Każde z nich połączone było walcem transmisyjnym z kamieniami mlewnymi, na które składał się nieruchomy kamień dolny, tzw. „leżak”, oraz obracany kamień górny, nazywany „biegunem”. Gdy napęd kołowy został wyparty przez turbiny parowe, nastąpiła likwidacja kół (około 1882 roku). Drewniana, wielopoziomowa konstrukcja wnętrza wsparta była rzędami podpór (trzy rzędy w przyziemiu, dwa na wyższych kondygnacjach); w 1945 roku uległa zniszczeniu i nie została odtworzona. Obecnie we wnętrzu młyna wykonano na potrzeby muzeum współczesną aranżację, która z założenia nie miała naśladować historycznych rozwiązań. Strefa wystawiennicza została skupiona na dwóch kondygnacjach wokół jednoprzestrzennego holu, z wyeksponowaną zabytkową ścianą wschodnią młyna i znaleziskami archeologicznymi.

Zabytek dostępny. Szczegóły dotyczące zwiedzania na stronie Muzeum Bursztynu

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 24.09.2025 r.