Historia

Pierwotny, trzynastowieczny kościół św. Katarzyny był świątynią parafialną miasta lokacyjnego (pierwsza wzmianka o wezwaniu pochodzi z 1263 roku). Na jego miejscu w drugiej połowie XIV wieku wzniesiono nowy kościół z trójnawowym halowym korpusem i jednonawowym prezbiterium. W 1432 roku kościół konsekrowano. W pierwszej połowie XV wieku bryłę powiększono o dwie niewielkie kaplice przy wschodnich przęsłach obu naw bocznych. W drugiej połowie XV wieku rozbudowano prezbiterium do trzech naw, przekształcając je w halę i wzniesiono od północy dwie nowe zakrystie. Na drugą połowę XV wieku datowana jest również wieża, dwie kaplice południowe i górne partie wcześniejszych bocznych kaplic. Wnętrze korpusu zostało zasklepione w początku XVI wieku. W 1525 roku kościół przejęli luteranie. W latach 1574-75 wieża zyskała zegar i dzwonowy kurant, który w 1738 roku zastąpiony został trzydziestopięciodzwonowym carillonem. W 1634 roku cieśla Jakub van den Block wykonał barokowy hełm, który został zniszczony w czasie pożaru w 1905 roku (zrekonstruowany w 1908 roku). W latach 40. XX wieku część ruchomego wyposażenia świątyni została ewakuowana. Wiosną 1945 roku pożar zniszczył dachy, hełm wieży i część sklepień, po wojnie zawaliła się dalsza część sklepień i południowy szczyt prezbiterium. W 1947 roku ruiny kościoła objęli oo. karmelici. Odbudowę rozpoczęto w latach 50. XX wieku, a ostatecznie zakończono dopiero w 1987 roku. W 1989 na wieży zamontowano 37 dzwonowy carillon, który obecnie składa się już z 50 dzwonów i wyposażony jest w klawiaturę do gry ręcznej. W 2006 roku pożar zniszczył dachy i częściowo drewnianą konstrukcję hełmu wieży, odbudowano je w latach 2009-2011. Zarówno architektura jak i wyposażenie kościoła poddawane jest sukcesywnie pracom konserwatorskim.

Opis

Kościół położony jest w południowej części Starego Miasta nad Kanałem Raduni u zbiegu ul. Wielkie Młyny i Katarzynki. To gotycka świątynia  trójnawowa o pięcioprzęsłowym korpusie i trójprzęsłowym prezbiterium (po północnej stronie prezbiterium znajdują się dwie zakrystie). Od zachodu korpus poprzedzony jest kwadratową wieżą z dwiema kaplicami bocznymi. Zasadniczy rzut obiektu dopełniają cztery kaplice wzdłuż południowej nawy korpusu i niewielka kaplica we wschodnim przęśle nawy północnej. Plan kościoła wykazuje spore nieregularności: prezbiterium jest szersze od nawy, jego oś wykazuje lekkie skrzywienie, a nawa południowa prezbiterium jest dwa razy szersza od północnej. Bryła budowli jest orientowana, halowa i niejednorodna – od zachodu masywna czterokondygnacyjna wieża zwieńczona hełmem, nawy korpusu opięte przyporami, nakryte wspólnym wysokim dachem z sygnaturką, a bryła prezbiterium rozczłonkowana za sprawą trzech równoległych dachów zakończonych od wschodu odmiennie dekorowanymi szczytami. Całość dopełniają kaplice przy nawie południowej korpusu z dachami ustawionymi prostopadle do osi kościoła. Wieżę zwieńczono rozbudowanym hełmem (niskie formy narożne i wysoka dwulatarniowa wieżyczka środkowa). Kościół ceglany o wątku polskim posiada sklepienia gwiaździstosieciowe (prezbiterium, nawa główna, zakrystie i część kaplic) oraz kryształowe (nawy boczne kruchta podwieżowa). Konstrukcja dachów głównych zbudowana jest z żelbetu i drewna klejonego (pokrycie ceramiczne). Wnętrze korpusu jest wyższe niż prezbiterium, w obu znajdują się po dwa rzędy ceglanych ośmiobocznych filarów. Kaplice otwarto na nawy wysokimi ostrołukowymi arkadami. Wyposażenie ruchome to m.in. późnogotycki ołtarz Koronacji NMP i rzeźbiarska grupa Ukrzyżowania (początek XVI w.), dwa obrazy ołtarzowe Antoniego Moellera (1610 rok), manierystyczna chrzcielnica z intarsjowaną obudową (1585 rok), barokowa ambona (1638 rok) i kilka epitafiów XVII i XVIII wieku, w tym epitafium i posadzkowa płyta nagrobna astronoma Jana Heweliusza (1659 rok).

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 28.02.2025 r.