Reprezentuje system halowy z transeptem. Obiekt charakteryzuje się masywną bryłą z przyporami zewnętrznymi i wysoką wieżą od zachodu. Jako drugi kościół parafialny w granicach Głównego Miasta przez wieki konkurował bogatym wystrojem wnętrza z kościołem Mariackim. Mimo zniszczeń, zachował wiele oryginalnych dzieł, w tym kamienny ołtarz główny – wybitne dzieło Abrahama van den Blocka.

Historia

Pierwszy niewielki kościół św. Jana wzniesiono w latach 40. XIV wieku. Około 1370 roku przystąpiono do budowy dużej świątyni, powiększając teren pod zabudowę o siedem działek. Od początku planowano kościół trójnawowy z wieżą i transeptem oraz trójnawowym prezbiterium, w pierwotnym zamyśle miała to być jednak niższa budowla, którą w 1. poł. XV w. podwyższono do obecnego poziomu. W 1465 roku zasklepiono kościół, po zakończeniu wojny trzynastoletniej podwyższono wieżę i wzniesiono kaplicę Bożego Ciała (później nazwaną kaplicą św. Ducha). W 1456 roku dokonano nowego podziału miasta na parafie i dotychczasowy filialny kościół św. Jana zyskał samodzielność. W 1559 roku obiekt stał się parafialną świątynią luterańską. Wyposażenie kościoła było w tym okresie bardzo bogate. W 1552 roku w inwentarzach wymieniano trzynaście ołtarzy fundowanych przez bractwa cechowe i możne rody. W 1543 roku wybuchł pożar wieży, którą ostatecznie odbudowano dopiero w 1568 roku. Posadowienie budowli na podmokłym gruncie doprowadziło w 1572 roku do popękania i zawalenia się części sklepień, które odnowiono w latach 1588-1595, wzmacniając fundamenty pięciu filarów. W 1679 roku ponownie pojawiły się problemy ze sklepieniami, wschodnia ściana prezbiterium uległa zaś dużemu wychyleniu. Aby zapobiec dalszym zniszczeniom, rozebrano trzy szczyty prezbiterialne, spięto dachy, ścianę wzmocniono dwiema masywnymi przyporami (problemy ze statyką budowli pojawiały się często). Od pocz. XVII w. świątynia zaczęła się zapełniać nowym wyposażeniem, powstały: ołtarz główny (1612), ambona (1616-1617), wielkie organy (1625-1629), chrzcielnica (1669), liczne epitafia. Około 1650 roku, przy południowej ścianie prezbiterium, wzniesiono dwa bliźniacze domy dla służby kościelnej, w latach 1680-1690 po północnej stronie prezbiterium zbudowano bibliotekę, którą ufundował kupiec Zacharias Zappio. W 1734 r. kolejny pożar zniszczył dachy kościoła. Po ich odbudowie,  dach wieży zwieńczono wieżyczką z latarnią w 1737 roku. W latach 1865-1870 w oknach zainstalowano witraże, w 1913 roku pod posadzką umieszczono instalację centralnego ogrzewania. W 1939 r. w kościele stwierdzono zły stan więźby dachowej oraz liczne pęknięcia sklepień i murów zewnętrznych. W końcowym okresie II wojny światowej konserwatorzy zabezpieczyli większość ruchomego wyposażenia świątyni. W 1945 r. kościół uległ wypaleniu, zawaliła się część sklepień i bliźniacze domy przy prezbiterium.

Po wojnie kościół pełnił funkcję lapidarium, w 1948 roku wzmocniono północno-wschodni narożnik prezbiterium, ratując go przed zawaleniem, w 1952 roku naprawiono dachy naw, w latach 1967-1971 prowadzono prace w obrębie wieży (nowy dach, klatka schodowa i żelbetowe stropy), w latach 1965-1985 wzmacniano fundamenty filarów i zrekonstruowano sklepienia. Pierwszego maja 1986 roku zawalił się filar nawy północnej z częścią sklepienia, podczas jego odbudowy obetonowano pozostałe filary korpusu nawowego. W 1991 roku kościół św. Jana stał się ponownie własnością Kościoła katolickiego. W pierwszej kolejności wykonano renowację wnętrza biblioteki Zachariasa Zappia i zakrystii na potrzeby duszpasterskie. W 1992 roku powstało Stowarzyszenie Odbudowy Gotyckiego Kościoła św. Jana w Gdańsku, które wraz z Nadbałtyckim Centrum Kultury czyniło starania zmierzające do przywrócenia zabytkowi należnej mu rangi. W 1995 r. obiekt został na pięćdziesiąt lat przekazany Nadbałtyckiemu Centrum Kultury na cele kulturalne z prawem do równoległego użytkowania sakralnego (duszpasterstwo środowisk twórczych). Nowo powstałe Centrum św. Jana pełni funkcję sali koncertowo-wystawowej z zachowaniem funkcji sakralnej, jednocześnie prowadzi szeroko zakrojone prace nad odbudową i konserwacją obiektu. Sukcesywnie kościoła do św. Jana powracają dzieła sztuki przechowywane poza świątynią, choć część z nich zyskała już trwałe miejsce w innych obiektach (np. organy i ambona umieszczone w kościele Mariackim).

Opis

Kościół orientowany, usytuowany jest w bloku zabudowy ograniczonej ul. Świętojańską, Minogi, Straganiarską i Warzywniczą. Pierwotny teren cmentarza zawężono obecnie do wąskiego obejścia wzdłuż północnej i wschodniej elewacji (ob. ul. Zaułek Zachariasza Zappio), w części zachodniej teren ogrodzono. Kościół gotycki, halowy, wzniesiono na planie krzyża łacińskiego, z trójnawowym, czteroprzęsłowym korpusem nawowym, z trójprzęsłowym, prosto zamkniętym prezbiterium i jednonawowym transeptem o dwuprzęsłowych symetrycznych ramionach. Od północy przy prezbiterium znajduje się dwuprzęsłowa zakrystia (ob. kaplica) i jednoprzęsłowa biblioteka Zachariasa Zappia. Po południowej stronie prezbiterium stoją dwa bliźniacze domy służby kościelnej i kwadratowa kaplica św. Ducha, od zachodu –  kwadratowa wieża z przylegającą od północy klatką schodową. Masywna bryła charakteryzuje się wychyloną od pionu ścianą wschodnią i wysoką, czterokondygnacyjną wieżą. Każda z naw przykryta została oddzielnym dachem dwuspadowym. Dach transeptu jest prostopadły do pozostałych (na skrzyżowaniu umieszczono niewielką sygnaturkę), z kolei dach na wieży jest   namiotowy i zwieńczony latarniową wieżyczką. Na zakończeniu naw bocznych i obu ramion transeptu szczyty, od wschodu nad prezbiterium ścięte połacie dachowe.

Kościół św. Jana to budowla murowana z cegły o układzie polskim. Sklepienia są ceramiczne, gwiaździste, o zróżnicowanym rysunku, żebra o przekroju gruszkowatym. W bibliotece natomiast sklepienie jest kryształowe. Dachy są ceramiczne, sygnaturka i wieżyczka na dachu wieży obite zostały blachą miedzianą. Elewacje opina rytmicznie systemem przypór. Okna są wielkie ostrołukowe, a całość zwieńczona prostym fryzem opaskowym i ślepą ścianą attyki. Partie szczytów udekorowano blendami i sterczynami. Główne portale umieszczono w obu ramionach transeptu oraz w północnej i południowej ścianie wieży. Elewacje wieży opracowano dekoracyjnie za pomocą międzykondygnacyjnych fryzów, ostrołukowych i kolistych blend i zdwojonych biforialnych prześwitów. Wnętrze jest sklepione, halowe, z wydzieloną kruchtą podwieżową. Nawa główna otwiera się do naw bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na ośmiobocznych filarach. Na przecięciu nawy i transeptu znajdują się cztery masywne filary krzyżowe. Na ścianach (szczególnie w prezbiterium) widnieją liczne polichromie i inskrypcje - zarówno średniowieczne, jak i nowożytne. Współczesna aranżacja wnętrza wprowadziła w części zachodniej scenę i garderoby dla artystów na poszczególnych kondygnacjach wieży. Obiekt wyposażony jest w nowoczesne ogrzewanie podłogowe, urządzenia do oświetlenia, system rolet zasłaniających okna, obrotowe fotele. Do zabytkowego wyposażenia należy kamienny trójkondygnacyjny ołtarz główny, chrzcielnica, gotycka grupa Ukrzyżowania z belki tęczowej, stalle, liczne epitafia ścienne i płyty nagrobne osadzone w posadzce i dzwon zegarowy z 1543 roku.

Szczegółowe informacje na temat dostępności obiektu zbajdują się na stronie  www.centrumswjana.pl.

W 2025 roku Kościół św. Jana zarządzany przez Nadbałtyckie Centrum Kultury otrzymał nagrodę w kategorii specjalnej “właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem”. 

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 03.09.2014 r.