Historia

Pierwszy gdański kościół pw. św. Bartłomieja (filia kościoła św. Katarzyny) wzniesiono na przełomie XIV i XV wieku na terenie Młodego Miasta. Po zburzeniu tej dzielnicy w 1455 roku jej mieszkańcy przenieśli się na północne rejony Starego Miasta i już w 1456 roku zaczęto wznosić tam kolejny kościół pod tym samym wezwaniem. W latach 80. XV wieku kościół (podniesiony do rangi parafialnego) został ukończony, jednak już w 1499 roku spłonął (miał najprawdopodobniej konstrukcję szkieletową). Na jego miejscu w 1 poł. XVI wieku wzniesiono nowy jednonawowy kościół z zakrystią, który na przełomie XVI i XVII wieku powiększono o czterokondygnacyjną wieżę, a w drugiej ćw. XVII wieku – o kaplicę północną (tzw. kościół zimowy) i kruchtę południową. Od 1523 roku kościół św. Bartłomieja był w rękach luteran. W 1815 roku dach, strop i wnętrze kościoła zostały zniszczone przez wybuch w pobliskiej Baszcie Prochowej. W 1821 roku zlikwidowano cmentarz przykościelny, w końcu XIX wieku przeprowadzono regotyzację kościoła. W 1945 roku obiekt został tak mocno zrujnowany, że rozważano jego rozbiórkę. W 1946 roku ruinę przejęli jezuici rozpoczynając wieloletni proces odbudowy (żelbetowy wieniec spinający koronę murów, betonowy strop nad wnętrzem, konstrukcja stabilizująca wewnątrz wieży, dach, hełm). W 1960 roku kościół powrócił do swej sakralnej funkcji jako kościół zakonny, od 1990 roku pełnił funkcję diecezjalnego ośrodka duszpasterskiego środowisk twórczych, a następnie w 1997 roku został przekazany parafii greckokatolickiej.

Opis

Kościół jest położony w północnej części Starego Miasta, na narożnej działce u zbiegu ul. Gnilnej i ul. Łagiewniki i otoczony terenem dawnego cmentarza z zachowanym częściowo ceglanym murem ogrodzeniowym. Po południowej stronie kościoła (Zaułek św. Bartłomieja 1) znajduje się pastorówka z 1640 roku. Jest to świątynia późnogotycka, orientowana, jednonawowa, sześcioprzęsłowa z niewyodrębnionym, prosto zamkniętym prezbiterium, z wydzieloną kwadratową wieżą i z dwoma rzędami bocznych płytkich kaplic między wciągniętymi przyporami. Od północy do głównej bryły przylegają prostokątne aneksy: zakrystia, dwuprzęsłowa kaplica (kościół zimowy) i współczesna sala katechetyczna, a od południa – kruchta na rzucie kwadratu. Bryła zdominowana jest przez wysoką, czterokondygnacyjną wieżę zwieńczoną latarniowym hełmem. Korpus świątyni kryty jest dachem dwuspadowym z sygnaturką na kalenicy, z kolei kruchta kryta jest dachem prostopadłym do korpusu. Zakrystia kryta jest dachem pulpitowym, a kaplica i sala katechetyczna – dachami dwuspadowymi. W nawie wzniesionego z cegły kościoła znajduje się żelbetowy strop łupinowy, w kaplicy i kruchcie po stronie południowej – sklepienia gwiaździste i gwiaździstosieciowe, a w zakrystii i przestrzeniach między skarpami – kryształowe. Więźba dachowa jest stalowa kratownicowa, pokrycia zrobione z blachy miedzianej oraz ceramiczne w kruchcie południowej i kaplicy. Ceglane elewacje dekoruje gładki pas fryzu podokapowego oraz ostrołukowe otwory okienne. Od zachodu w wieży znajduje się ostrołukowy portal w profilowanym obramieniu, natomiast w południowej elewacji kruchty – siedemnastowieczny portal kamienny z bogatym wystrojem rzeźbiarskim. Wnętrze salowe wzmacnia rząd przypór wciągniętych do wewnątrz. Płytkie kaplice otwarte są na nawę wysokimi ostrołukowymi arkadami, a pozostałe wnętrza (zakrystia, kaplica północna i kruchta podwieżowa) – wydzielone. Pierwotne wyposażenie ruchome nie zachowało się, a współczesne zostało dostosowane do potrzeb liturgii greckokatolickiej.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 28.02.2025 r.