Brama Wyżynna, Gdańsk
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Brama Wyżynna - główna (reprezentacyjna) brama lądowa miasta - rozpoczynała tzw. Drogę Królewską. U jej wrót przez stulecia odbywały się ceremonie powitania władców przybywających do Gdańska. Budowla jest przykładem harmonijnego połączenia funkcji obronnej i reprezentacyjnej. Treści ideowe odzwierciedlone na zachodnim fryzie wyrażają związki Gdańska i Prus Królewskich z Rzecząpospolitą.

Historia

Brama Wyżynna została wzniesiona w latach 1574-1575, najprawdopodobniej przez Hansa Kramera, jako jeden z elementów zachodniego odcinka fortyfikacji bastionowych. W 1576 r. osadzono w bramie kute wrota i wybudowano drewniany most nad fosą, w latach 1586-1588 zachodnią elewację ozdobiono kamienną dekoracją (dzieło Willema van den Blocka). W latach 1878-1879, gdy zaczęto niwelować szesnastowieczne wały ziemne, brama stała się obiektem wolno stojącym - jej odsłonięte elewacje boczne oblicowano, z kolei w 1884 r. wschodnią elewację opracowano, wzorując się na dziele Willema van den Blocka. Po utracie pierwotnej funkcji brama była wykorzystywana czasowo jako odwach (zamknięcie przejazdu i przejść). W 1903 r. na placu po jej zachodniej stronie ustawiono konny pomnik cesarza Wilhelma I. W okresie II wojny światowej ucierpiały dach i kamieniarka bramy. W 1946 r. i w latach 1949-1950 wykonano pierwsze naprawy, w latach 60. XX w. prowadzono dalsze prace konserwatorskie i zrekonstruowano rzeźbą lwa w zwieńczeniu. Od 2002 r. pieczę nad obiektem objęło Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, które w latach 2010-2011 przeprowadziło całościowy remont obiektu. Od 2012 r. w bramie mieści się Pomorskie Centrum Informacji Turystycznej.

Opis

Brama wzniesiona na osi ob. ul. Długiej, w obrębie zachodniego odcinka nowożytnych obwałowań miejskich, po ich niwelacji - we wschodniej pierzei dzisiejszej ul. Wały Jagiellońskie. Budowla manierystyczna, o formach nawiązujących do antwerpskiej bramy św. Jerzego. Obiekt zbudowany na rzucie prostokąta, piętrowy, podpiwniczony. W centrum przyziemia arkadowy przejazd, po jego bokach niższe i węższe przejścia dla pieszych. Bryłę budynku zamyka czterospadowy dach o płasko ściętym wierzchołku. Ściany murowane z cegły, licowane okładziną kamienną, przejazd sklepiony krzyżowo, przejścia boczne i pomieszczenia piętra - kolebkowo, połacie dachu obłożne płytami kamiennymi. Elewacje w dolnej strefie pokryte kamienną rustyką z wgłębnym motywem liścia, ponad nią belkowanie wyłamane na osiach pilastrów. W fasadzie zachodniej na fryzie inskrypcja ANNO 1588 FACIEBAT i trzy łacińskie sentencje, nad belkowaniem szeroki płaskorzeźbiony fryz heraldyczny z rozbudowanymi herbami Polski, Prus Królewskich i Gdańska. W fasadzie wschodniej odpowiednio data „1884” i herb Hohenzollernów. Nad gzymsem wieńczącym od frontu cztery figury lwów, od tyłu obeliskowe i kuliste sterczyny. W grubości ściany północnej wąskie schody komunikujące wszystkie poziomy wnętrz, ponadto zachowane fragmenty drewnianego mechanizmu do opuszczania mostu zwodzonego. Aranżacja wnętrz współczesna - w przyziemiu sala recepcyjna z antresolami, na piętrze sala konferencyjna.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania w godzinach pracy Pomorskiego Centrum Informacji Turystycznej (więcej informacji na stronie internetowej http://www.prot.gda.pl/pomorskie-centrum-informacji-turystycznej).

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 27.08.2014 r.

Bibliografia

  • Załęska J., Brama Wyżynna, [w:] Śliwiński B. (red. nauk.), Encyklopedia Gdańska, Gdańsk 2012, s. 121-122.
  • Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w., Gdańsk 1997, s. 53-55.
  • Stankiewicz J. [z uzupełnieniami in. autorów], Brama Wyżynna, [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Gdańsk, cz. 1: Główne Miasto, Warszawa 2006, s. 21-23.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: mur obronny
  • Chronologia: 2 poł. XVI w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Wały Jagiellońskie 2a, Gdańsk
  • Lokalizacja: woj. pomorskie, pow. Gdańsk, gmina Gdańsk
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy