Historia

Najstarszym elementem przedbramia jest dolna kondygnacja Wieży Więziennej, datowana na lata 70. XIV wieku. Zasadnicza budowa zespołu nastąpiła w latach 1379–1382, kiedy wielki mistrz Winrich von Kniprode zezwolił na budowę fosy zewnętrznej. Bramę Długouliczną połączono wówczas mostem nad pierwszą fosą z nadbudowaną do trzech kondygnacji wieżą i przerzucono drugi most z krenelażem nad nową fosą. W latach 1416–1418 wzniesiono dwubasztową bramę przednią, nadbudowano krenelaż murów szyi bramnej i podwyższono wieżę do pięciu kondygnacji. W latach 1506–1509 wieżę po raz kolejny podwyższono o dwie kondygnacje dekorowane późnogotyckimi łukami (mistrz Hinrich Hetzel), a jej zwieńczenie – namiotowy dach z czterema iglicowymi wieżyczkami – wykonał cieśla Michał Enkinger.

W 1519 roku, w związku z rozpoczęciem budowy fortyfikacji ziemnych, zdecydowano o zamknięciu zachodniego wjazdu i przebito nowy w północnym odcinku murów szyi. W latach 1574–1576 na osi przedbramia zbudowano Bramę Wyżynną, którą z dawnym przedbramiem połączył dwubiegowy łącznik. W tym samym czasie zlikwidowano fosy oraz wschodni odcinek szyi, łączący Bramę Długouliczną z Wieżą Więzienną. W 1586 roku rada miasta podjęła decyzję o przebudowie zespołu na więzienie miejskie. Pracami kierował budowniczy miejski Antoni van Obberghen, przy współudziale Hansa Strakowskiego. Wieża Więzienna otrzymała wówczas nowe zwieńczenie, a bramę nadbudowano, tworząc na jej bazie dwukondygnacyjny budynek z zewnętrzną klatką schodową, tzw. Katownię, zwieńczoną czterema szczytami z manierystyczną kamieniarką Willema van der Meera Młodszego. W tym samym czasie na dziedzińcu wzniesiono płytki, dwukondygnacyjny budynek więzienny oraz nową wieżową klatkę schodową, dostawione do południowego muru kurtynowego szyi. Za zakończenie przebudowy całego zespołu uznaje się przeniesienie pręgierza spod ratusza na wschodnią ścianę Wieży Więziennej w 1604 roku.

W 1793 roku, po włączeniu Gdańska do Prus, zespół przejął Zarząd Obiektów Wojskowych; do 1858 roku funkcjonowało w nim więzienie. W 1886 roku, po likwidacji łącznika między Bramą Wyżynną a Katownią, wschodnią elewację Katowni ozdobiono kamiennymi elementami architektoniczno-rzeźbiarskimi z rozebranej Bramy św. Jakuba. Rok później zespół przekazano miastu na cele kulturalne i społeczne, a w latach 1888–1890 odnowiono wnętrza Katowni oraz uzupełniono brakujące elementy kamieniarki.

Wiosną 1945 roku spaleniu i zniszczeniu uległy dachy wszystkich budynków przedbramia, ponadto górna kondygnacja Katowni oraz częściowo budynek więzienny. W 1948 roku rozpoczęto odbudowę, której kolejne etapy trwały do początku lat 70. XX wieku, kiedy zrekonstruowano szczyty Katowni. W 1991 roku przeprowadzono rekonstrukcję dachu Wieży Więziennej. W 1973 roku zespół przekazano muzeum (ob. Muzeum Gdańska). W latach 2006–2021 w Wieży Więziennej mieścił się jego oddział – Muzeum Bursztynu. Obecnie w historycznych wnętrzach prezentowane są dwie wystawy: „Gdańsk piękniejszy niż kiedykolwiek” – poświęcona odbudowie miasta po zniszczeniach z 1945 roku (Wieża Więzienna), oraz „Od bramy do Muzeum. Krótka historia Zespołu Przedbramia” (Katownia).

Opis

Zespół Przedbramia usytuowany jest po zachodniej stronie historycznego Głównego Miasta, pomiędzy Bramą Złotą a Bramą Wyżynną. Składa się z dwóch budowli bramnych połączonych murami kurtynowymi tzw. szyi: od zachodu z wysokiej wieży, zwanej później Wieżą Więzienną, i od wschodu z budynku bramy przedniej, późniejszej Katowni. W obrębie wewnętrznego dziedzińca znajduje się ponadto wąski, dwukondygnacyjny budynek więzienny, dostawiony do muru południowego.

Wieża Więzienna jest budowlą gotycką, ceglaną, wzniesioną na rzucie prostokąta. Przy jej zachodniej ścianie znajduje się zewnętrzna klatka schodowa, sięgająca piątej kondygnacji. Budowla jest siedmiokondygnacyjna. W przyziemiu mieści się przejazd, od wschodu ostrołukowy, od zachodu o łuku odcinkowym, sklepiony kolebką. Na wyższych kondygnacjach znajdują się niewielkie pomieszczenia i komory strzelnicze. Dach jest kalenicowy, czterospadowy, z wystawką w każdej połaci i kryty blachą. Hełm ma formę ośmioboczną, dwulatarniową, z iglicowym zwieńczeniem. Na narożach dachu głównego i wystawek znajdują się smukłe sterczyny z chorągiewkami. Elewacje do wysokości piątej kondygnacji są gładkie. Elewacje szóstej i siódmej kondygnacji zaakcentowano dwoma rzędami tynkowanych blend, zamkniętych dwudzielnymi łukami kotarowymi. W polach blend umieszczono otwory strzelnicze, a ponad nimi fryz ze sgraffitowym ornamentem okuciowym. Otwory okienne o zróżnicowanych wykrojach rozmieszczono nieregularnie; w piątej kondygnacji znajdują się prostokątne okna obserwacyjne.

Katownia, pierwotnie gotycka, ceglana (wątek polski), została następnie rozbudowana w formach renesansowo-manierystycznych (wątek blokowo-krzyżowy). Wzniesiono ją na rzucie prostokąta z wtopionymi w elewacje boczne cylindrycznymi basztami. Budynek jest trzykondygnacyjny, nakryty dwuspadowym dachem krytym dachówką. W narożu między Katownią a murem północnym znajduje się ośmioboczna klatka schodowa, zwieńczona kopulastym dachem. W przyziemiu mieści się przejazd sklepiony kolebkowo. Na drugiej kondygnacji znajdują się trzy komory strzelnicze, przekształcone później w cele (Kain, Kogut i Lis), a na trzeciej kondygnacji prostokątna sala kryta stropem, poprzedzona od wschodu wąskim korytarzem.

Elewacje licowane są cegłą. Elewacja główna (zachodnia) jest trójosiowa. W przyziemiu, na osi, znajduje się ostrołukowy otwór bramny z wtórnym kamiennym obramieniem arkadowym. Na ścianie, pod kamienną arkadą, widnieje zamurowany otwór strzelniczy, flankowany dwiema tarczami herbowymi z początku XIV wieku – herbem Gdańska oraz herbem Zakonu Krzyżackiego. W osiach skrajnych znajdują się dwa niewielkie, zaślepione otwory boczne (furty) z analogicznym obramieniem oraz kamienne tonda z popiersiami wojowników. Kondygnacja piętra, wydzielona belkowaniem, jest trójosiowa z trzema prostokątnymi otworami okiennymi z kamiennymi obramieniami. W partii dachu centralnie usytuowano wystawkę z dekoracyjnie opracowanym szczytem, ozdobionym ornamentem okuciowym, obeliskowymi sterczynami oraz posągiem w zwieńczeniu.

Szyja i mury gotyckie są ceglane. Mur południowy zlicowany jest z Wieżą Więzienną i Katownią, natomiast północny cofnięto o około 2 metry od narożnika Wieży. W obu murach znajdują się dwie kondygnacje obronne. W obrębie dziedzińca do muru dobudowano wąski, prostokątny budynek więzienny, nakryty dachem dwuspadowym. W przyziemiu znajdują się sklepione cele dostępne od strony dziedzińca, zaś na piętrze pomieszczenie kryte stropem drewnianym, dostępne przez nadwieszony ganek komunikacyjny. W murze północnym znajduje się zamurowany otwór dawnego wjazdu bramnego oraz ślad pierwotnego blankowania.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 27.08.2025 r.

Zabytek dostępny, oddział Muzeum Gdańska