Pod koniec XVI w. nastąpił szybki rozwój demograficzny miejscowej społeczności żydowskiej. Żydzi zamieszkiwali w Kraśniku głównie przy rynku, a także przy ulicach Żydowskiej i Lubelskiej oraz przy murach miejskich, gdzie swoje domy mieli głównie rzeźnicy. Gmina posiadała synagogę, dom rabina, dom kantora, szpital, mykwę, prywatne łaźnie oraz cmentarz żydowski, położony przy dzisiejszej ul. Podwalnej. Od co najmniej 1605 r. funkcjonowała ubojnia rytualna. W połowie XVII w. Żydzi stali się jedynymi dostawcami mięsa dla ludności Kraśnika, sprowadzali też artykuły kolonialne.

Gmina przetrwała trudny okres powstania Chmielnickiego (1648–1654), choć doszło wówczas do pogromów i rabunków. W 1740 r. Żydzi otrzymali przywilej umożliwiający im nieograniczone osiedlanie się i prowadzenie działalności gospodarczej na terenie miasta. W 1787 r. w Kraśniku żyło 2430 Żydów, którzy byli właścicielami niemal wszystkich murowanych domów w śródmieściu, a także większości browarów i gorzelni.

W XIX w. miasto stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Założył tutaj swój dwór rabin Abraham Eiger, syn cadyka Jehudy Lejba Eigera; po śmierci ojca przeniósł się jednak do Lublina, gdzie objął przywództwo nad wszystkimi chasydami lubelskimi.

W 1883 r. w Kraśniku mieszkało ponad 4 tys. Żydów. Pod koniec XIX w. należały do nich zakłady przemysłowe, m.in. młyn wodny, wiatrak i cegielnia. Na początku XX w. ważnym źródłem dochodów stał się transport kolejowy i utrzymanie miejscowego garnizonu. W czasie I wojny światowej rosyjscy żołnierze zabili obu miejscowych rabinów.

W okresie międzywojnia tutejsza gmina była jedną z największych na Lubelszczyźnie. Żydzi w Kraśniku posiadali m.in. Wielką i Małą Synagogę, trzy domy modlitwy, mykwę, przytułek, chedery, prywatne domy modlitwy oraz cmentarz. Funkcjonowały organizacje pomocowe oraz instytucje kulturalno-oświatowe.

Po wybuchu II wojny światowej, Kraśnik znalazł się pod okupacją niemiecką. Pierwsze represje w 1939 r. przybrały formę zastraszenia; Niemcy spalili księgi i rodały, zgromadzone w synagodze. Na ich polecenie powstał Judenrat, a niebawem też getto, obejmujące w 1940 r. ulice Bóżniczną, Szkolną i Ogrodową. Obok miejscowych więziono w nim Żydów pochodzących z Lublina, Krakowa i Warszawy.

Likwidacja getta nastąpiła w 1942 roku. Kilkaset osób Niemcy rozstrzelali wówczas na cmentarzu przy ul. Szewskiej (ob. ul. Dolna); innych wywieziono do obozów pracy, a także do getta w Zaklikowie, skąd później trafili do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Jeszcze po 1945 r. w Kraśniku przez kilka lat mieszkało kilku Żydów.

Opis

Pod zarządem gminy żydowskiej w Kraśniku znajdowały się trzy cmentarze, które zostały zdewastowane w czasie II wojny światowej przez Niemców. Trzeci pod względem chronologicznym, tzw. nowy cmentarz żydowski w Kraśniku formalnie znajduje się na terenie administracyjnym kolonii Góry wsi Mikulin, przy ul. Szewskiej (obręb Góry dz. nr 1006). Faktycznie leży na granicy miasta, a najłatwiej dotrzeć do ścieżką, oznaczoną na mapach jako ul. Dolna. Został założony w pierwszej połowie XIX w., zajął znaczny obszar, wynoszący 1,82 ha, obejmujący działkę w kształcie litery L. Być może w latach 30. XX w. powstał zachowany do dziś na długich odcinkach potężny, choć zawalony miejscami, betonowy mur. Pierwszy pomnik ofiar Zagłady powstał tu już w 1946 roku. Miał formę trzech zestawionych prostopadłościennych elementów, ogrodzonych zachowanym do dziś niskim metalowym płotkiem. Pod współtworzącymi go betonowymi znalazł się prawdopodobnie grób masowy. 22.06.2006 r. grupa 180 żołnierzy izraelskich we współpracy z Gminą i Urzędem Miasta Kraśnik uporządkowała teren cmentarza; był to program koordynowany przez Yad LeZehava Holocaust Research Institute we współpracy z Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W 2018 r. stary pomnik został zastąpiony nowym pomnikiem, wystawionym staraniem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Znalazło się przy nim kilkadziesiąt fragmentów potłuczonych macew. 20 lipca 2019 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/1669, dokonanej przez WKZ Lublin. Pomimo tych wszystkich zabiegów, zarówno podczas wizji w 2018 r., jak i 2023 r. większa część terenu cmentarza była całkowicie zarośnięta drzewami i krzewami, do tego stopnia, iż nie było możliwości lustracji.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.