Historia obiektu

Na podstawie odkryć archeologicznych dokonanych w Trzebnicy można stwierdzić, że obozowiska na zboczu Winnej Góry zasiedlał Homo erectus (człowiek wyprostowany).

Pierwsze szczątki tego hominida odkrył na Jawie w 1891 roku Eugène Dubois. Uważa się, że Homo erectus  przybył z północnej Afryki do Europy przez znacznie węższą niż dzisiaj, Cieśninę Gibraltarską, około 1 miliona lat temu lub nieco wcześniej. Za tym kierunkiem ekspansji przemawiają odkrycia dokonane na stanowiskach Ca' Belvedere di Monte Poggiolo we Włoszech i La Grotte du Vallonnet we Francji. Badacze sądzą, że Homo erectus mógł tworzyć struktury społeczne i był zaawansowanym łowcą, o czym świadczy asortyment wyrobów krzemiennych. Obozowiska wydają się zorganizowane przestrzennie to znaczy są wydzielone miejsca wytwarzania narzędzi czy obróbki złowionej zwierzyny. Wśród uczonych toczy się dyskusja nad początkami kultury symbolicznej i abstrakcyjnego myślenia u Homo erectus. Według Jana Michała Burdukiewicza  i innych uczonych odkrycia dokonane w m.in. W Bilzingsleben, Schöningen, La Pineta, Ruhamie dowodzą, że już 1-700 tys lat temu Homo erectus interesował się barwnikami z ochry, około 450 tys. lat temu wytwarzał dobrze wyważone oszczepy, a na kościach zwierząt pozostawiał coś w rodzaju notacji w postaci uporządkowanych systemów rytów. Najbliżej Polski szczątki kostne Homo erectus odkryto w Bilzingsleben i Mauer w Niemczech oraz w Vértesszőlős na Węgrzech. W Polsce takich znalezisk jeszcze nie stwierdzono. Ślady pobytu Homo erectus podobno odnotowano w Kończycach Wielkich koło Cieszyna. Początkowo stanowisko to datowano na 800 tysięcy lat. Jednak obecnie wątpliwości budzi u wielu badaczy zarówno wiek znaleziska, jak i intencjonalność przedstawionych zabytków. Młodsze są również najniższe poziomy osadnicze badane w Jaskini Biśnik (około 280 tys. lat temu).

W Trzebnicy dolnopaleolityczni łowcy przebywali co najmniej dwa razy w ciepłych okresach interglacjału małopolskiego i mazowieckiego.

W późniejszych czasach Winna Góra również uznawana była za miejsce interesujące osadniczo i/lub gospodarczo. Archeolodzy znaleźli tam zabytki z okresu mezolitu, neolitu, epoki brązu i wczesnego średniowiecza/średniowiecza. Do 1987 r. działała tu odkrywkowa kopalnia gliny. Wydobywano w niej trzeciorzędowe iły. Urobek transportowano do pobliskiej cegielni kolejką linowo-terenową. Po zakończeniu pracy kopalni podjęto wieloletnie badania wykopaliskowe.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Trzebnickich, na stoku Winnej Góry (219 metrów n.p.m.), we wschodniej części Trzebnicy.

Opis stanowiska:

Pierwsze(?) dolnopaleolityczne ślady odsłonięto w 1988 roku. Wieloletnie, interdyscyplinarne badania prowadzone pod kierownictwem Jana Michała Burdukiewicza przyniosły odkrycie dwóch poziomów osadniczych. Starszy poziom, datowany na ciepły okres interglacjału małopolskiego (około 500 tys. lat temu) zalegał na głębokości do 14 m od obecnej powierzchni. W obrębie dolnego poziomu osadniczego badacze wyróżnili duże skupienie artefaktów o powierzchni około 50 m2. Znaleziono tu rdzenie krzemienne i odłupkowy półsurowiec ze wszystkich faz ich obróbki, 6 tłuczków oraz 4 choppery. Asortyment sugeruje istnienie w tym miejscu warsztatu krzemieniarskiego. Odkryto również pozostałości fauny: kości konia, bizona, dzików, jeleni szlachetnych i zęby szczupaków. Wśród nich znajdowały się mikrolityczne narzędzia: zgrzebła, przekłuwacze, narzędzia wnękowe, ostrza. Przy południowej krawędzi tego skupienia stwierdzono występowanie liczniejszego materiału kostnego, co pozwala stwierdzić, że mogło to być miejsce ćwiartowania upolowanych zwierząt lub śmietnisko na obrzeżach obozowiska. Kolejne dwa mniejsze skupiska artefaktów (4 i 5 m2) odnotowano na południowy wschód od dużego skupienia. Zawierały one narzędzia i kości zwierząt, niektóre ze śladami nacięć. Według Jana Michała Burdukiewicza można uznać te skupienia za tzw. kill-site czyli miejsca upolowania i ćwiartowania zwierzyny. W jednym z mniejszych skupień odkryto fragment bardzo ciekawego narzędzia kościanego wykonanego z żebra dużego konia lub bizona. Kość została przepołowiona, następnie wygładzono jej powierzchnię i zaokrąglono boki. W dolnym poziomie osadniczym znaleziono w sumie około 1500 artefaktów krzemiennych i innych.

W datowanym na interglacjał mazowiecki czyli 350-300 tys. lat temu górnym poziomie osadniczym odkryto jedno skupienie o powierzchni około 30 m2. Zawierało ono około 220 artefaktów krzemiennych. Wśród nich znajdowały się rdzenie, odłupki i retuszowane narzędzia. Nie stwierdzono obecności szczątków fauny. Według Jana Michała Burdukiewicza może to być miejsce krótkotrwałego postoju łowców.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Winna Góra budziła zainteresowane badaczy już przed 1945 rokiem. Z tego czasu pochodzą znaleziska przekazane przez Fingera. Odbywały się również tzw. urzędowe badania archeologiczne czyli badania wykonywane pod auspicjami konserwatora zabytków. W 1965 roku Zbigniew Bagniewski w trakcie inspekcji odkrywek kopalnianych, znalazł artefakty krzemienne, w tym rdzenie, półsurowiec, narzędzia i nieokreśloną kość zwierzęcą. Już wówczas stwierdził, że stanowisko jest zagrożone całkowitym zniszczeniem i wymaga pilnych badań ratowniczych. W 1985 r. w trakcie weryfikacyjno-poszukiwawczych badań powierzchniowych Archeologicznego Zdjęcia Polski Jerzy Gołubkow potwierdził istnienie stanowiska i opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego, którą w 2005 roku zaktualizował Jan Michał Burdukiewicz. W 1988 roku Jan Michał Burdukiewicz wykonał badania sondażowe. W kolejnych latach 1989-1995, po zakończeniu działania kopalni, stanowisko wielokrotnie badano wykopaliskowo i interdyscyplinarnie. Kierownikiem badań był Jan Michał Burdukiewicz.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny – w 2019 r. na terenie Winnej Góry zakończono pierwszy etap budowy Trzebnickiego Parku Winna Góra ze ścieżkami dydaktycznymi obejmującymi m.in. stanowisko archeologiczne.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 20-03-2020 r.