Historia obiektu

Istnieją różne koncepcje dotyczące czasu powstania i funkcjonowania złożenia obronnego.

Według niemieckich badaczy zamek wzniesiono w 1247 r. z inicjatywy króla Wacława I. Od 1271 r. stanowił on własność Hanko de Yrikisleve, pochodzącego z Irxleben koło Magdeburga, od 1319 r. księcia jaworskiego Henryka. Zamek miał należeć do tzw. Okręgu Kwisy (Queisskreis). Być może zakończył swoją działalność wraz z najazdem husytów, których oddział pod wodzą Capka von Zaane całkowicie spalił Leśną w 1431 r.

Krzysztof R. Mazurski uważa, że zamek w Leśnej przestał funkcjonować w połowie XIII w., gdy prawdopodobnie z inicjatywy króla Wacława I rozpoczęto budowę znacznie bardziej okazałego zamku Czajka (ob. Czocha).

Według archeologów zamek Zangenburg wzniesiono w XIV w. na wczesnośredniowiecznym założeniu obronnym. W decyzji o wpisie do rejestru zabytków grodzisko-zamek jest datowane na XIII-XIV w., podobnie w karcie ewidencyjnej stanowiska archeologicznego.

Pierwsza wzmianka o osadzie Leśna pochodzi z 1144 r., W dokumentach z 1247 r. wymieniana jest jako Lesne, w 1329 r. jako miasto Lesna (od 1574 do 1945 Marklissa w różnych zapisach). Wiadomo, że od 1271 r. Leśna wraz z przynależnymi wsiami należała do rycerza Hanko de Yrikisleve i jego synów Jana i Burcharda zwanego Czarnym. Od 1319 r. dobra pozostawały we władaniu księcia jaworskiego Henryka I, po jego śmierci  w 1346 r. wróciły do korony czeskiej. Pod koniec XIV w. miasto należało do rodziny Üchritz. Już przed 1419 r. stało się własnością rodu von Dobschütz.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pogórza Izerskiego, na południowy wschód od centrum Leśnej, przy drodze nr 358 Leśna-Świecie, na skalistym wzniesieniu o nazwie Biały Kamień (370 m n.p.m.), nad rzeką Bruśnik, w lesie.

Opis stanowiska:

Założenie składa się z dwóch członów. Do członu głównego wzniesionego na planie nieregularnego, wydłużonego owalu o powierzchni ponad 1200 m2 od południowego wschodu przylega dużo większe (powierzchnia ponad 4200 m2) podgrodzie na planie zbliżonym do prostokąta. We wschodniej części członu głównego widoczne jest wzniesienie – może pozostałość po wieży. Człony są ufortyfikowane wałami i fosami.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Założenie obronne było znane już w XIX wieku. W latach 1929-1942 w Altschlesische Blätter publikowano informacje o znaleziskach ułamków ceramiki słowiańskiej i średniowiecznej dokonywanych na terenie Zangenburgu przez pasjonatów. W 1960 r. stanowisko badał powierzchniowo Stanisław Siedlak, w latach 1965 i 1977 sondażowo Tadeusz Kaletyn. W trakcie badań sondażowych pozyskano fragmenty naczyń obtaczanych, zdobionych dookolnymi rowkami oraz naczyń toczonych. W 1982, 1983, 1984, 1985 obiekt był inspekcjonowany konserwatorsko przez Tadeusza Kaletyna, Halinę Śledzik-Kamińską i Ryszarda Kołomańskiego. W 1986 r. w ramach weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół w składzie: Stanisław Firszt i Ryszard Kołomański, opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego. Badacze znaleźli 9 fragmentów ceramiki, którą datowali na XIII-XIV wiek.

Obiekt został zinwentaryzowany przez zespół badaczy z Politechniki Wrocławskiej na podstawie materiałów z laserowego skaningu lotniczego pozyskanych z zasobów Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Z wynikami analiz opublikowanymi w 2019 r. można zapoznać się na stronie internetowej projektu badawczego:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/swiecie-fortyfikacje-polowe/ (dostęp: 19.09.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 23-09-2020 r.