Historia obiektu

Pierwotnie w tym miejscu funkcjonowała osada obronna założona przez ludność kultury łużyckiej, prawdopodobnie u schyłku epoki brązu i na początku okresu halsztackiego. W IX w., pojwili się Ślężanie. Wykorzystując stare, łużyckie umocnienia, wznieśli własne założenie obronne. Prawdopodobnie funkcjonowało ono do końca X wieku. Krzysztof Jaworski zawęża tę chronologię, szacując czas wzniesienia grodu na 3 ćwierć IX w., jego opuszczenia przez mieszkańców na 2 ćwierć X wieku.

Niektórzy badacze identyfikowali grodzisko nr II z legendarnym grodem Kołacza - chłopa (rusticus) wymienionego przez opata Piotra w Księdze Henrykowskiej jako posiadacza własnego castellum. Inni poddawali tę identyfikację w wątpliwość. Obecnie na siedzibę Kołacza i jego następców typuje się stanowisko nr 1/6, ponieważ zawiera ono nawarstwienia również z okresu, w którym gród mógł istnieć czyli z połowy XIII wieku.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, na prawym brzegu Oławy, około 700 m na południowy wschód od wschodniego krańca wsi Witostowice (przysiółek Zakrzów), około 130 na południe od stanowiska nr 1/6, w lesie.

Opis stanowiska:

Założenie obronne na planie nieforemnego owalu o wymiarach 120 x 48 m jest otoczone wałami. Wysokość wałów od wewnątrz nie przekracza 2,5 m, ich szerokość u podstawy wynosi 6-8 m. Brama jest usytuowana we wschodniej części założenia. Prawdopodobnie w celu dodatkowego zabezpieczenia tej części grodu wzniesiono wał poprzeczny długości około 50 m. Na terenie stanowiska są widoczne pozostałości prac archeologicznych w postaci przekopów przez wał i wykopów sondażowych.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane przed 1945 r. Prowadzono na nim amatorskie badania powierzchniowe. Obiekt inwentaryzował Max Hellmich.

W 1968 r. Tadeusz Kaletyn przeprowadził badania sondażowe. Założono niewielki wykop na majdanie (1 x 1m). Stwierdzono obecność warstwy kulturowej o miąższości do 25 cm, z której wydobyto ułamki ceramiki kultury łużyckiej  i wczesnośredniowiecznej.

W latach 1969 i 1970 stanowisko było badane wykopaliskowo przez Irenę Górską i Ludmiłę Paderewską. W I sezonie badawczym założono wykop na majdanie, przebadano 80 m2 powierzchni stanowiska. Odkryto dwie warstwy kulturowe o łącznej miąższości 80 cm. Odsłonięto 14 obiektów wczesnośredniowiecznych, w tym dwie półziemianki i jeden wolnostojący piec oraz kilkanaście jam zawierajacych materiał kultury łużyckiej. W II sezonie planowano rozpoznać konstrukcję wałów, ale badaczki skupiły się na eksploracji obiektów odsłoniętych na majdanie. Przebadano 30 m2 powierzchni stanowiska. Wyeksplorowano półziemiankę o wymiarach 3,5 x 2,5 m ze zniszczonym paleniskiem wewnątrz oraz drugą półziemiankę o wymiarach 1,5 x 2,2 m, prostokątnym zarysie bez urządzenia grzewczego, a także dwa piece, przy czym jeden częściwo. Piec o wymiarach 2 x 1,4 m był zbudowany z kamieni i zagłębiony w ziemię. Towarzyszyła mu jama przypiecowa o wymiarach 2,5 x 1,4 m wypełniona warstwami popiołu. Drugi piec był zaokrąglony i wzniesiony z kamieni bez zaprawy. Do niego również przylegała jama przypiecowa. Piec nie został przebadany w całości. Eksplorowano również 5 niewielkich jam kultury łużyckiej. Oprócz ww. obiektów nieruchomych odkryto liczne ułamki ceramiki kultury łużyckiej i wczesnośredniowieczne, datowane na IX-X w., przedmioty żelazne – noże, uchwyt wiadra, przęśliki, fragment osełki i nieliczne kości zwierzęce.

W 1979 r. badania prowadzili Józef Kaźmierczyk i Sławomir Możdzioch.  Rozpoznano wówczas konstrukcję wału, w tym szczegółowo wału wczesnośredniowiecznego. Wyróżniono dwie fazy jego budowy - z czasów kultury łużyckiej i wczesnośredniowieczną. Wały I fazy (starszej) wzniesiono prawdopodobnie w konstrukcji rusztowej. Wały II fazy (młodszej) były umocnieniami z kamienną oblicówką zewnętrzną. Największe ułamki skalne stanowiące podstawę oblicówki znaleziono in situ, mniejsze umieszczone pierwotnie wyżej odkryto w rozsypisku wału. Oblicówka była spięta z jądrem wału za pomocą drewnianych kotew. Dolną i środkową część wału usypano z piasku i żwiru, górną stanowiła warstwa gliny o miąższości 30-40 cm. Wewnętrzną ścianę wału zbudowano z dwóch równoległych do siebie ścian, oddalonych o około 50 cm, ułożonych z belek leżących poziomo jedna na drugiej. Przestrzeń między ścianami była wypełniona gliną. Ściana wewnętrzna nie sięgała korony wału. Nad nią, według Sławomira Moździocha, miał znajdować się kamienny murek wysokości około 1 m.

W latach 2014-2015 badania sondażowe prowadził Paweł Samborski – brak informacji o wynikach tych badań.

W latach 2016 – 2019 w ramach realizacji programu badawczego: Rozwój gospodarki na obszarach górskich we wczesnym średniowieczu na tle środkowoeuropejskim pod kierunkiem Ewy Lisowskiej, prowadzono nieinwazyjne badania magnetyczne m.in. w Witostowicach. Pomiary wykonano za pomocą gradiometru Bartington Grad 601-2. Ich wyniki opracowano przy pomocy oprogramowania TerraSurveyor i zestawiono je z innymi kategoriami danych przestrzennych w środowisku QGIS. W wyniku tych badań na obrzeżu majdanu odkryto prostokątne strukury, które badacze interpretują jako pozostałości zabudowy. W centralnej części majdanu ujawniły się anomalie punktowe, które według zespołu badawczego mogą być pozostałością strefy aktywności gospodarczej mieszkańców, w której odbywała się produkcja np. związana z używaniem ognia lub  deponowaniem odpadów produkcyjnych. Ujawniono również ślady rowu na majdanie, który mógł dzielić założenie obronne na dwie części.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 27-04-2020