Historia obiektu

Początkowo złoto odzyskiwano poprzez przemywanie luźnych skał okruchowych (piasków i żwirów), których wychodnie znajdowały się wzdłuż dolin rzecznych. Złotonośne piaski i żwiry najczęściej występują w zakolach rzek, w punktach przed przewężeniem doliny rzecznej, w miejscach, gdzie znajdują się przeszkody tarasujące koryto, w starorzeczach i w pobliżu ujść dopływów do większych cieków, przy stożkach napływowych, w kotłach u podnóży wodospadów, na odcinkach, gdzie rzeka płynie po twardym podłożu, obfitującym w progi, szczeliny i „kieszenie” skalne. Ślady złota stwierdzono w potokach płynących na północ i północny wschód od Karpacza, w Płuczkach i Ściegnach, w Wilczej Porębie i Sowiej Dolinie. Złoto pozyskiwano w Łomniczce, Złotym Potoku, Łomnicy, w pobliżu Małego Stawu i na Równi pod Śnieżką.

Po wyczerpaniu się tych najłatwiej dostępnych złóż podejmowano bardziej skomplikowane prace eksploatacyjne, polegające na drążeniu szybów i sztolni. Wzdłuż pobliskich cieków budowano płuczki, w których przepłukiwano urobek z szybów, dopóki nie nadawał się do odkruszcowania.

Sowia Dolina była penetrowana przez poszukiwaczy złóż kruszców, kamieni półszlachetnych i szlachetnych już od średniowiecza, a być może wcześniej. Według H. Quiringa złotonośne złoża w Sowiej Dolinie były znane Celtom (IV-III wiek p. n. e.). We wczesnym średniowieczu stare poceltyckie szybiki miały zostać odbudowane i podjęto ich eksploatację.

W tzw. księgach walońskich, a właściwie w odpisach notatek Walończyków znajdują się informacje dotyczące rud metali i kamieni szlachetnych w rejonie Sowiej Doliny.

Od średniowiecza, w okolicach Karpacza, pozyskiwano szczególnie cenione szafiry (Krucze Skały),  granaty zwane karbunkułami (w sztolniach nad Płomnicą) oraz turmaliny, ametysty, kryształy górskie. Sowia Dolina uznawana jest do tej pory za miejsce o szczególnym nasyceniu granatami. W osadach rzecznych te minerały stanowią do 66% frakcji ciężkiej. W XVIII i XIX w. drążono sztolnie wydobywcze eksploatując rudy ołowiu, miedzi, srebra, a także granatów.Według Józefa Kaźmierczyka zinwentaryzowany przez jego zespół rejon eksploatacji złota można wstępnie datować na XII-XIV w.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Rejon eksploatacji złota jest zlokalizowany w obrębie mezoregionu Karkonoszy. Obejmuje zasięgiem północy teren Wilczej Poręby (dawniej osada, obecnie osiedle w Karpaczu), ciągnie się ku południu wzdłuż doliny Łomniczki na zachodzie i doliny Płomnicy na wschodzie (Sowia Dolina), mijając Buławę (877 m n. p. m.), aż do  Sowiej Przełęczy i granicy państwowej.

Opis stanowiska:

Wpis do rejestru obejmuje obszar wielkości ponad 100 hektarów. W jego obrębie znajdują się zabudowania Wilczej Poręby oraz widoczne relikty górnicze, takie jak: zapadliska szybów, niektóre otoczone wałami ziemnymi, hałdy urobku, systemy płuczek, znaki wykute na skałach. Pozostałe relikty, które bez wątpienia znajdują się na tym obszarze, takie jak: schronienia dla górników, ślady po kołowrotach czy urządzeniach do kruszenia urobku są niewidoczne. Mogą zostać ujawnione w trakcie badań wykopaliskowych.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

W 1978 r. Józef Kaźmierczyk i Barbara Czerska przeprowadzili badania powierzchniowe i wstępną inwentaryzację reliktów górnictwa w Sowiej Dolinie. Znaleziska podzielili na trzy grupy tematyczne: znaki naskalne, szyby i płuczki. Najwyżej położone znaki znajdują się wprawdzie już poza Sowią Doliną, ale badacze wiążą je z poszukiwaniami w tym rejonie. Znaki te zostały odkryte w miejscu o nazwie Skalny Stół. Znaleziono tu m.in. typowy krzyż waloński, znak w formie prostokąta i kurzej łapki, liczne znaki ukośnego krzyża, datę 1665. Kolejne miejsce, w którym odnotowano notacje na skałach znajduje się na i wzdłuż drogi z Sowiej Doliny w kierunku doliny Łomniczki i Białego Jaru. Odnaleziono tu ryty w postaci litery W (wysokość 11-11,5 cm, szerokość 15 cm, głębokość rytu do 1 cm). Badacze wiążą niektóre znaki naskalne z etapem rozpoznawczym złóż, a ich autorstwo przypisują Walończykom , a nawet Celtom. Przeprowadzone w okolicach Dziwiszowa bardziej zaawansowane badania archeologiczne wskazują, że przynajmniej część takich znaków wyznaczała działki górnicze.

Józef Kaźmierczyk i Barbara Czerska zlokalizowali w Sowiej Dolinie co najmniej kilkaset szybów. Miały one kształty koliste lub owalne, rzadziej prostokątne. Ich średnica wynosiła od 3 do 5 m, zachowana głębokość nad zasypiskami do 50 cm. Wokół wielu szybów występowały ziemne pierścienie wysokości od 50 do 80 cm. Być może miały ograniczać spływanie do szybu wody opadowej. Z niektórymi wyrobiskami badacze łączą hałdy płonnego urobku wysokości 50-80 cm.

W pobliżu cieków odkryto wiele reliktów płuczek. Jedna z nich, dobrze zachowana, została opisana. W rzucie poziomym płuczka przypominała kształtem klepsydrę. Składała się ze zbiornika na wodę długości 7 m i maksymalnej szerokości 4,6 m oraz z części, w której ustawiano urządzenia służące do przemywania urobku. Ta część miała wymiary 4,3 x 4 m. Ściany płuczki wzniesiono z bloków skalnych (75 x 50 x 25 cm) i otoczaków. Z samych otoczaków zbudowano zaporę na planie półkola. Szerokość muru płuczki wynosiła 1,2 m, wysokość 1,5 m. Woda była odprowadzana na zewnątrz kanałem spustowym. Omawiane urządzenie, wzniesiono, według badaczy, na starszej konstrukcji złożonej z dwóch zbiorników o trapezowatym kształcie.

W 1981 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski dla obszaru 87-16, Józef Kaźmierczyk, Barbara Czerska i Wiesław Rośkowicz opracowali kilkanaście kart ewidencyjnych stanowisk archeologicznych, wydzielając obiekty z obszaru wpisanego do rejestru zabytków w roku 1978. Dwa z tych stanowisk: 11/10 i 13/12, zostały odrębnymi decyzjami wpisane do rejestru w 1983 roku.

Rejon eksploatacji złota w Karpaczu nigdy nie był badany wykopaliskowo.

Zabytek jest dostępny dla zwiedzających. Przez Sowią Dolinę przebiega wiele szlaków turystycznych. Niektóre z nich zostały wytyczone w XIX wieku.

Autor noty: Oprac.: Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 18-06-2020 r.