Historia

Grodzisko w Tyrawie Solnej zostało odkryte w 1958 roku przez Leszka Gajewskiego w trakcie badań powierzchniowych zorganizowanych przez Karpacką Stację Archeologiczną Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Kolejne badania o takim charakterze miały tu miejsce w: 1979, 1981, 1984 i 1988 roku. W literaturze przedmiotu grodzisko opisywane jest jako zajmujące powierzchnię około jednego hektara (50×250 m) i datowane na X–XIII wiek. W latach 2022–2025 stanowisko zostało objęte badaniami wykopaliskowymi kierowanymi przez Michała Dzika z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Ustalono, że założenie obronne ograniczone było do kulminacji i górnych partii stoków wzgórza, a jego powierzchnia wynosiła około 0,3 hektara.  Badaniom poddano jeden z trzech znajdujących się na południowym skłonie wzgórza kopców. Obiekt o wymiarach około 3×4 metra wysokości z prostokątną konstrukcją kamienną, wydatowano metodą radiowęglową na 2.–3. tercję XIII wieku. Odkryto w nim zabytki metalowe (fragment topora, gwoździe, nóż), ułamki naczyń ceramicznych oraz liczne przepalone i nieprzepalone kości zwierzęce i z dużą dozą prawdopodobieństwa także ludzkie. Na kulminacji wzgórza odkryto półziemiankę o wymiarach około 4×4 metra, datowaną radiowęglowo na XI–XII wiek. Znaleziono w niej przedmioty metalowe (głównie gwoździe), ułamki glinianych naczyń oraz ponad 1100 fragmentów kości, w większości przepalonych. Na szczycie „Diablej Góry” odsłonięto również bruk kamienny o wymiarach około 1×2 metra, w obrębie którego znaleziono m.in. plombę handlową z Tournai w Belgii, datowaną na XIV wiek.

Opis    

Wzgórze (334 m n.p.m.), o wysokości względnej około 65 metrów znajduje na prawym brzegu Sanu, naprzeciw miejscowości Mrzygłód leżącej po przeciwległej stronie rzeki. Co najmniej od końca XVIII do połowy XX wieku wzgórze pozostawało odlesione. Obecnie jest pokryte lasem liściastym. Jedynymi widocznymi w terenie pozostałościami założenia obronnego są: jeden przekop przez północny stok wzgórza o długości 35 metrów i szerokości około pięciu metrów u podstawy, głębokości do ośmiu metrów oraz wał wzdłuż północnej krawędzi przekopu, mający długość około 25 metrów, wysokość do około 0,8 metra. Od strony południowej i południowo-zachodniej grodziska znajdują się obiekty związane z dwudziestowiecznymi działaniami wojennymi. Na szczycie „Diablej Góry” znajduje się żelazny krzyż. Stanowisko jest sukcesywnie niszczone przez przejazdy quadami i motocyklami crossowymi. 

Obiekt dostępny. Z uwagi na strome podejście bardzo trudny dostęp dla osób z niepełnosprawnością ruchową.

Oprac. Joanna Dzik, OT NID w Rzeszowie, 29.12.2025 r.

Bibliografia    

• Karta Ewidencji Stanowiska Archeologicznego: Tyrawa Solna, oprac. M. Parczewski 1988, Archiwum NID.
• Fastnacht A., Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, cz. 3, Kraków 2002.
• Gajewski L., Grodzisko we wsi Tyrawa Solna pow. Sanok, [w:] WA, t. XVII, z. 3, Warszawa 1962, s. 327-328.