Historia obiektu

Najstarsza wzmianka o wsi Wierzbna (Wirbna, Wirbno, Uerbna, Wyrbna, Wirben, Wirbna Gallicalis, Wirbin, Würben) pochodzi z dokumentu Henryka Brodatego wydanego w 1209 r. dla Witosława - opata klasztoru Panny Marii na Piasku. W dokumencie tym wymienieni są jako świadkowie: Stefan z Wierzbnej, Jan z Wierzbnej i jego brat Mikołaj. Większość badaczy przypisuje Wierzbnom małopolski rodowód. Podobno byli spokrewnieni z Lisami i Gryfitami. Wierzbna miała być pierwszą śląską posiadłością rodu. Inni badacze sugerują, że pierwszym panem z Wierzbnej był Henryk, syn Ilika z Pożarzyska.

W dokumencie z 1366 r. jako właściciel dóbr pojawił się Konrad von Rohnau. W posiadanie majątku wszedł przez małżeństwo z Małgorzatą, córką kolejnego ze Stefanów z Wierzbnej. Konrad był fatalnym zarządcą. Sprzedawał dobra wierzbnieńskie bądź je zadłużał. Gdy zmarł w latach 80. XIV w. z dawnej fortuny niewiele zostało. W końcu, w 1403 r. jego syn Hans von Rohnau pozbył się resztek majątku na rzecz opata Mikołaja z Legnicy i klasztoru cysterskiego w Krzeszowie.

W trakcie badań archeologicznych w pobliżu kościoła w Wierzbnej stwierdzono, że istniała tu prawdopodobnie ufortyfikowana (rów-fosa od zachodu) budowla murowana, zniszczona w XIII lub na początku XIV wieku. Nie wiadomo jaka była funkcja tej budowli: plebania czy dwór obronny Wierzbnów.

W drugiej połowie XV w., po zasypaniu rowu-fosy wzniesiono budynek o konstrukcji ryglowej zaopatrzony w systemy grzewcze typu hypocaustum. Według Artura Boguszewicza mogła to być łaźnia. Przed połową XV w. na miejscu łaźni wzniesiono murowany, podpiwniczony dwór o wymiarach 12,7 x 15 m. Jego pozostałości zachowały się do dnia dzisiejszego we wschodnim skrzydle pałacu. W tym czasie dobra wierzbnieñskie nie należały już ani do Wierzbnów ani rodziny von Rohnau.

Wierzbnowie założyli swoją siedzibę rodową w miejscu wcześniej zamieszkałym, o czym mogą świadczyć znaleziska XI-wiecznej lub wcześniejszej ceramiki dokonane w trakcie badań wykopaliskowych na Skałce.

Za budowniczego donżonu  uznaje się Jana z Wierzbnej – prokonsula księcia wrocławskiego Henryka III. Po pożarze, który miał miejsce przed połową XIV w. nie odbudowano siedziby rodowej w takim kształcie, jak za czasów świetności. Powstawały skromne budynki murowano-ryglowe. Kolejni właściciele przenieśli się do centrum wsi, gdzie wzniesiono dwór, później pałac.

W XIX i XX wieku na Skałce funkcjonował kamieniołom granitu.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Równiny Świdnickiej, na skalistym wzniesieniu o nazwie Góra Strzelnicza (264,2 m n.p.m.), około 300 m na południowy wschód od wsi Wierzbna.

Opis stanowiska:

Przed rozpoczęciem badań wykopaliskowych założenie obronne miało formę kopca wzniesionego na planie półowalu o wymiarach u podstawy 30 x 24 m. Kopiec był otoczony fosą szerokości 6-7 m i wałem zewnętrznym szerokości 8-9 m i wysokości 2,5 m. Od południa obiekt był częściwo zniszczony przez kamieniołom, od wschodu znajdowała się stroma skarpa.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane w XIX wieku. Badano je wówczas powierzchniowo oraz dokonywano opisów i rysunków. Ostatnie badania powierzchniowe odbyły się w 1984 r. w ramach akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski. Kartę KESA opracował Jacek Łuszczek.

W 1964 r. Mieczysław Kaczkowski i A. Liwoch przeprowadziwszy prospekcję terenową i założywszy wykopy sondażowe stwierdzili, że grodzisko nie istnieje, ponieważ zostało całkowicie zniszczone w trakcie eksploatacji granitu. W 1967 r. Krystyna Złotkowska dokonała pomiarów. Założyła również wykop sondażowy głębokości 35 cm, w którym nie znalazła materiałów zabytkowych.

W 1990 r. Artur Boguszewicz przeprowadził kolejne badania sondażowe, zakładając wykop długości 5 i szerokości 0,5 m w zachodniej części stanowiska. Rów sondażowy prowadził od wierzchołka wału wewnętrznego do majdanu. Odkryto ceramikę charakterystyczną dla XIII i XIV wieku, grudki zaprawy wapiennej i fragmenty cegieł. Badacz wysnuł wniosek, że na majdanie znajdowała się wieża mieszkalna.

W latach 1997 – 2003 badania wykopaliskowe również prowadził Artur Boguszewicz.

Wydzielił cztery fazy zagospodarowania terenu, przy czym różnice między fazą I i II bywają nie dość jasne.

Faza I/II – XI(?) – 1 poł. XIII wieku.

Faza III – 2 poł. XIII – przed połową XIV wieku.

Faza IV – 2 połowa XIV – XV wiek.

Najstarsze zabytki znaleziono na złożu wtórnym. Były to ułamki ceramiki być może z X w., ale najpewniej z XI wieku. Odkryto również zagłębiony obiekt i pozostałości czworobocznego budynku datowane na XII wiek. W ich sąsiedztwie znajdowały się drewniane konstrukcje. W II fazie powstał budynek, którego kamienne fundamenty wzniesiono z kamienia łamanego łączonego glinianą zaprawą. W wypadku umocnień za najstarsze relikty badacz uznał negatywy belek wykorzystywanych w konstrukcji rusztowej. Obok znajdowała się sucha fosa wykuta w skale. W II fazie powstał nasyp z gliny, żwiru i bloczków granitowych wysokości 6 m (zachowana wysokość 0,5 m). W III fazie w południowej części plateau zbudowano donżon. Czworoboczna wieża o wymiarach 12 x 17 m miała mury grubości 1,96 m. Jej fundament został posadowiony na podkutej w tym celu skale. Donżon wzniesiono z kamienia łamanego (granit i kwarcyt) łączonego zaprawą wapienną. Na wtórnym złożu znaleziono detale architektoniczne: biforium i archiwoltę ostrołucznego portalu. Parter wieży był podzielony na dwa pomieszczenia. W pomieszczeniu północnym znajdował się kominek z przewodem kominowym umieszczonym w grubości murów. W tym samym czasie co wieża miał powstać mur obwodowy, odkryty we wschodniej części założenia. Wał, znajdujący od strony północnej poszerzono i podwyższono. W pobliżu wału odkryto drewniany budynek gospodarczy o wymiarach 6 x 7 m, wzniesiony w konstrukcji ryglowej. Przed połową XIV wieku założenie uległo zniszczeniu. Na pewno wybuchł pożar. W IV fazie użytkowej rozebrano mur obwodowy i podwyższono wał wewnętrzny. Wieża ulegała destrukcji. Rozebrano jej mury magistralne, pozostawiając ścianę działową. Z materiału rozbiórkowego wzniesiono mur obwodowy szerokości 1,4 – 1,6 m. W północnej części wieży powstała budowla murowano-ryglowa o wymiarach 4,7 x 6,5 m. Przy wale południowo-zachodnim wzniesiono podobny budynek o wymiarach 5 x 7 m. Nieco później pojawił się następny budynek (5 x 5m) w północnej części założenia.

W trakcie badań wykopaliskowych znaleziono wiele zabytków ruchomych: ułamki ceramiki, wspomniane detale architektoniczne, miniaturowe tygielki do produkcji szklarskiej, półprodukty metali kolorowych, w tym brązową sztabkę z rytem orła, groty bełtów, srebrny brakteat z 2 połowy XIII wieku.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 29-04-2020 r.