Historia

Dzieje budynku podstacji prostownikowej na Wyspie Jaskółczej są integralnie powiązane z funkcjonującą od 1872 roku zajezdnią tramwajową przy ulicy Kolumba, zlokalizowaną po przeciwnej stronie rzeki, w bezpośrednim sąsiedztwie stacji kolejowej Szczecin Główny. Kompleks przy ulicy Kolumba wzniesiono jako trzecią zajezdnię w strukturze miasta, z przeznaczeniem do obsługi sieci tramwajów konnych na linii wytyczonej wzdłuż Odry – od obecnej ulicy Smolańskiej do ówczesnego nabrzeża parowców przy dzisiejszej ulicy Jana z Kolna. Na obszarze zajezdni skoncentrowano wagonownie, stajnie, warsztaty oraz skład paszy dla 90 koni pociągowych. Z kolei przestrzeń Wyspy Jaskółczej zaadaptowano na zaplecze techniczne, lokując tam warsztaty naprawcze, magazyny, a po wdrożeniu elektryfikacji – także siłownię. Nadzór nad całością infrastruktury powierzono powołanej w 1879 roku spółce Stettiner Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft (Szczecińskie Towarzystwo Tramwajowe). W 1896 roku spółka zainicjowała proces elektryfikacji sieci, zawierając kontrakt z berlińskim Powszechnym Towarzystwem Elektrycznym (AEG) na budowę i zasilanie linii tramwaju elektrycznego. Główne prace inżynieryjne zrealizowano w 1897 roku, a pełną elektryfikację sfinalizowano w roku 1900, wraz z uruchomieniem trakcji na odcinku od zajezdni przy ulicy Kolumba do dworca głównego.

Pod koniec XIX wieku zespół zabudowy zajezdni uzyskał formę zbliżoną do współczesnej. Wzdłuż ulicy Kolumba uformowano pierzeję złożoną z trzech hal wagonowych, kuźni, warsztatów, maszynowni oraz obiektów mieszkalno-administracyjnych. Wszystkie te budynki otrzymały jednorodną, ceglaną stylistykę historyzującą, charakterystyczną dla przełomu XIX i XX wieku. Co ciekawe, jeszcze w 1920 roku fragment hali wagonowej funkcjonował jako stajnia. W kolejnych dekadach obiekty podlegały przebudowom dostosowawczym, z których najważniejszą była konwersja dawnej maszynowni na budynek administracyjny według projektu Gustava Gaussa. Kluczowy moment dla rozwoju szczecińskiej sieci tramwajowej nastąpił w 1920 roku, kiedy Towarzystwo przejęło na własność dzierżawioną dotychczas Wyspę Jaskółczą. Izolowany teren połączono z lądem i posesją zajezdni za pomocą stalowego mostu kratownicowego, zaprojektowanego przez Hermanna Scholla. Nowy etap inwestycji, obejmujący rozbudowę torowisk oraz modernizację taboru, przyniósł konieczność wzniesienia nowoczesnej podstacji trakcyjnej wyposażonej w turbiny na prąd zmienny. Zadaniem nowej siłowni było przetwarzanie prądu przemiennego wysokiego napięcia, dostarczanego z elektrowni miejskiej, na prąd stały niezbędny do zasilania sieci i pojazdów trakcyjnych.

W 1925 roku obiekt, znany pod nazwą Umformerwerk Rahms, dysponował mocą 1915 kW, co czyniło go największą z czterech działających wówczas podstacji w Szczecinie. Mimo zachowania części dokumentacji archiwalnej, autor projektu architektonicznego budynku pozostaje nieznany. Zachowały się jednak precyzyjne dane dotyczące pierwotnego rozplanowania wnętrz. Kondygnację parteru przeznaczono na komory transformatorów oraz akumulatornie, natomiast reprezentacyjną, silnie doświetloną halę na piętrze zajęły przetwornice, prostownik rtęciowy oraz suwnica montażowa, której mechanizm zintegrowano z żelbetową konstrukcją nośną budynku. W zachodnim narożniku hali wzniesiono drewnianą kabinę operatora, a komunikację pionową zapewniała klatka schodowa w narożu południowo-wschodnim. Estetykę wnętrz zdefiniowało wykończenie ceramiczne: ściany oblicowano białymi, glazurowanymi płytkami, a na posadzkach ułożono oktogonalne płytki w kolorze terakoty.

W latach 30. XX wieku przeprowadzono modernizację parteru, wprowadzając nowe ścianki działowe oraz dodatkowe schody w narożniku zachodnim. W późniejszym okresie, przypuszczalnie w latach 60., część otworów okiennych na obu kondygnacjach została zamurowana. Zarówno zajezdnia, jak i podstacja przetrwały nienaruszone działania wojenne II wojny światowej, zachowując po 1945 roku swoją pierwotną funkcję technologiczną. Mimo wyłączenia z eksploatacji samej zajezdni w latach 80. XX wieku, podstacja nieprzerwanie kontynuowała pracę. Wymiana aparatury elektrycznej odbywała się sukcesywnie w celu dostosowania obiektu do nowych standardów technicznych, przy czym substancja budowlana nie podlegała wówczas radykalnym przekształceniom. Choć ciągła eksploatacja gwarantowała bieżącą dbałość o obiekt, dekady pracy w trudnych warunkach środowiskowych nad rzeką doprowadziły do nawarstwienia uszkodzeń, zatarcia walorów estetycznych oraz ogólnej degradacji substancji zabytkowej.

Przełom w stanie zachowania obiektu nastąpił w 2023 roku w ramach realizacji zadania „Budowa i przebudowa torowisk w Szczecinie Etap II”, współfinansowanego z funduszy Unii Europejskiej. Obok generalnej rekonstrukcji torów w ulicy Kolumba, przeprowadzono kompleksową modernizację technologiczną podstacji oraz pełną konserwację budynku. Spektrum działań objęło renowację wnętrz, uporządkowanie otoczenia oraz specjalistyczne prace budowlano-konserwatorskie przy ceglanych elewacjach, zrealizowane na podstawie wytycznych Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.  W 51. edycji ogólnopolskiego konkursu Zabytek Zadbany, organizowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków, Gmina Miasto Szczecin zdobyła główną nagrodę w kategorii „zabytki techniki”. W oficjalnym uzasadnieniu jury podkreśliło, iż „prace te pozwoliły na uczytelnienie wartości architektonicznych budynku oraz konserwację oryginalnego wyposażenia technicznego”.

Opis

Budynek podstacji prostownikowej usytuowany jest w południowej części Szczecina, na Wyspie Jaskółczej na rzece Odrze. W bezpośrednim sąsiedztwie budynku znajdują się zabudowania dawnej zajezdni tramwajowej przy ulicy Kolumba, a po drugiej stronie ulicy zlokalizowany jest dworzec kolejowy Szczecin Główny. Dojście do budynku jest nieco utrudnione z uwagi na konieczność przejścia przez przejazd bramny budynków zajezdni i wewnętrzny, stalowy most łączący wyspę z lądem. Obiekt podstacji, zwany też w literaturze siłownią, stacją transformatorową bądź transformatorownią, założony jest na planie prostokąta. Ten niepodpiwniczony, dwukondygnacyjny budynek nakryty jest w części centralnej dwuspadowym dachem podłużnego świetlika, co nadaje bryle formę bazyliki z niższymi nawami bocznymi.

Elewacje budynku licowane są ciemnowiśniową cegłą klinkierową i artykułowane smukłymi lizenami o trójkątnym przekroju, które rozdzielają wysokie okna zamknięte łukiem ostrym oraz odcinkowo zamknięte blendy okienne przyziemia. W trakcie ostatniej inwestycji remontowej w 2023 roku przywrócony został pierwotny układ i kompozycja okien, a nowa ślusarka, wymieniona na wzór historycznej, wiernie odtwarza historyczne podziały, sposób osadzenia, kolorystykę oraz okucia. Pośrodku południowej elewacji szczytowej usytuowane jest główne wejście do budynku, natomiast pod okapem szczytu północnego umieszczono dekorację z motywem tramwajarskich „skrzydełek” z błyskawicami, nawiązujących do alegorii kolei żelaznych.

Dwukondygnacyjne wnętrze budynku zachowało zasadniczy historyczny układ przestrzenny oraz historyczne elementy dawnego wystroju wnętrz i wyposażenia technicznego. W przyziemiu budynku można zobaczyć między innymi metalowe, nitowane słupy wspierające strop, drewniane stopnie klatki schodowej z metalowymi okuciami czy fragmenty historycznej posadzki z metalowymi pokrywami przewodów. W większości zachowała się wewnętrzna stolarka drzwiowa, jak również drewniane i stalowe przepierzenia z pierwotnymi okuciami i szyldami. Utrzymany jest pierwotny wygląd historycznych elementów wystroju wnętrza głównej hali, w tym konstrukcja metalowej więźby z drewnianą podbitką dachu, ceramiczne posadzki, biała glazura ścian oraz malownicza, drewniana kabina operatora.

Na szczególną uwagę zasługują pieczołowicie wyremontowane, nieużywane już elementy dawnego technicznego wyposażenia, do których należą haki, suwnica, nitowany zbiornik na wodę czy porcelanowe i szklane elementy instalacji elektrycznej oraz izolatory. Utrzymane w ich pierwotnej lokalizacji, we wnętrzach stale funkcjonującego obiektu technicznego z zachowanym w dużym stopniu historycznym wystrojem wnętrz świadczą o wyjątkowym charakterze budynku oraz jego stuletniej historii związanej z rozwojem szczecińskiej sieci tramwajowej. Dzięki pracom remontowo-konserwatorskim przeprowadzonym w 2023 roku usunięto przyczyny zniszczeń i wtórne, dewaloryzujące przekształcenia budynku oraz wyeksponowano zachowane elementy pierwotnej kompozycji elewacji i wnętrz. Dzięki temu obecnie można podziwiać budynek w jego niemal pierwotnym wyglądzie. Gmach jest ponadto podświetlany nocą, co pozwala na podziwianie jego walorów również w warunkach nocnych.

Oprac. Elwira Wolender, OT NID w Szczecinie, 28.08.2026 r.