Historia

Zespół dworca Białowieża Towarowa został stworzony na potrzeby carskiego dworu pod koniec XIX wieku. Po przejęciu Puszczy Białowieskiej w 1888 roku na własność przez Aleksandra III, Białowieża zaczęła przeżywać okres intensywnego rozwoju. Pozostała ośrodkiem polowań, którym była od czasów panowania księcia Witolda – tutaj do ostatniego zaboru znajdował się królewski dwór myśliwski, ale jej ranga została podniesiona przede wszystkim przez wybudowanie ogromnego carskiego pałacu, który wraz z licznymi zabudowaniami pomocniczymi i gospodarczymi, cerkwią i parkiem tworzył imponującą rezydencję. Linię kolejową Hajnówka-Białowieża oddano do użytku w 1897 roku. Miała ona służyć przede wszystkim potrzebom rodziny carskiej, która przyjeżdżała do Białowieży na wypoczynek i polowania. Stacja Towarowa pełniła rolę pomocniczą w stosunku do dworca Pałacowego, tutaj trafiały wszystkie składy pociągów. Jej zabudowania wzniesiono na przełomie XIX i XX wieku (dworzec w 1903 roku). Swoje funkcje linia kolejowa Białowieża-Hajnówka pełniła do lat 90. XX wieku. Wówczas z powodu nierentowności została zamknięta, a większość budynków, w tym dworcowy, zaczęła ulegać dewastacji. Prawo własności do zabudowań stacji przechodziło z PKP na Gminę Białowieża, następnie na Spółkę Akcyjną Budimex Unibud i Budimex Dromex S.A., aby w końcu zostać przekazane obecnym właścicielom, którzy w 2003 roku nabyli część zespołu położoną po północno-wschodniej stronie torów. W latach 2004-2005 prowadzony był remont dworca, a następnie większości budynków gospodarczych i mieszkalnych. Budynek przepompowni wody i sąsiadujący z nim dom mieszkalny są obecnie nieużytkowane i znajdują się w złym stanie technicznym.

Opis    

Budynki należące do zespołu dworca Białowieża Towarowa położone są po obu stronach ostatniego odcinka linii kolejowej Białowieża-Hajnówka. Po północno-wschodniej części torów znajduje się dworzec i wieża ciśnień (wpisane do rejestru zabytków w latach 80. XX wieku odrębnymi decyzjami), dwa magazyny kolejowe: drewniany i szachulcowy, szalet oraz budynek przepompowni wody wraz z budynkiem mieszkalnym i gospodarczym, usytuowane po przeciwnej stronie drogi. Przy torach zachowały się również dwa żeliwne żurawie wodne służące do nalewania wody do parowozów. Po południowo-zachodniej stronie torów usytuowane są trzy wielorodzinne, parterowe budynki mieszkalne, wzniesione z drewna, tworzące osiedle mieszkaniowe pracowników kolei, otoczone zabudowaniami gospodarczymi (w zagrodach nr 6 i 9 drewniane szalety; w zagrodzie nr 8 drewniana obora). 

Zespół dworca Białowieża Towarowa ma wartości historyczne związane z rolą, którą odegrał w rozwoju Białowieży na przełomie XIX i XX wieku, a większość należących do niego obiektów ma też wartości artystyczne. Oprócz dworca są to trzy drewniane budynki mieszkalne tworzące osiedle PKP i murowana przepompownia wody wraz z sąsiadującym z nią drewnianym budynkiem mieszkalnym. Są to niskie, parterowe budynki o rozłożystych dachach z szerokimi okapami. Takie również daszki nakrywają lukarny, ryzality i osłaniają drzwi wejściowe. Ściany pokrywa szalunek z fazowanych desek: do wysokości parapetów ułożonych pionowo, wyżej poziomo, na szczytach w jodełkę. Strefy te rozdzielają cienkie, profilowane gzymsy: podokienny i podokapowy. Dekoracyjnie potraktowano również zakończenia krokwi, wiatrownic, płatwi oraz odsłonięte wiązary w szczytach dachów, ryzalitach i daszkach nad drzwiami. Specjalną uwagę poświęcono oprawie okien i drzwi frontowych, które otoczono opaskami z uszakami i podokiennikami oraz osłonięto daszkami okapowymi na dekoracyjnych wspornikach. Drzwi posiadają płycinowe skrzydła i słupki wyrzeźbione na kształt kolumienek. W tym samym stylu zbudowane zostały również dwa szalety przy domu nr 6 i 9. Murowany budynek przepompowni wody można również traktować jako należący do tego samego typu, co zabudowania drewniane: posiada on bowiem bardzo dekoracyjnie potraktowaną drewnianą konstrukcję dachową, widoczną w znacznej części na zewnątrz i przypominającą rozwiązania stosowane w opisywanych wyżej budynkach drewnianych, lecz znacznie ciekawszą. Jego licowane żółtą cegłą ściany,  szerokie narożne lizeny z fragmentami gzymsów, ceglane łuki odcinkowe zamykające otwory okienne i drzwiowy oraz kwadratowe profilowane płyciny pod połaciami dachowymi świadczą o próbie ozdobnego traktowania elewacji, aczkolwiek przy pomocy prostych środków. 

Charakterystyczną dla drewnianego  budownictwa rosyjskiego konstrukcję ma również szalet przy dworcu i obora (zrekonstruowana z pewnymi zmianami) przy budynku mieszkalnym nr 8. Szalet zbudowany jest z okrąglaków węgłowanych na obłap z ostatkami, obora zaś z tzw. płazów węgłowanych na obłap również z ostatkami. Taki system budowy jest rzadki w Polsce, gdzie najczęściej stosowane były tzw. krawędziaki. Rzadkością na Podlasiu jest również zastosowanie konstrukcji szachulcowej, w której wzniesiono jeden z magazynów kolejowych.

Istotne dla integralności zespołu jest jego rozplanowanie: widoczny podział na część dworcową z budynkiem dworca, magazynami, wieżą ciśnień (łączy się z nim również pompownia wody) i mieszkalną, w której sytuują się domy wielorodzinne wraz z towarzyszącymi im budynkami gospodarczymi. Układ ten jest świadectwem funkcjonowania stacji kolejowej z przełomu XIX i XX wieku. Zespół zachował się w dobrym stanie, pomimo rozebrania dwóch magazynów (jeden zrekonstruowano) i wzniesienia dwóch nowych budynków w stylu nawiązującym do zabudowy historycznej dworca.

Zabytki dostępne z zewnątrz

Oprac. dr Aneta Kułak, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 27.06.2025 

Bibliografia    

• Bajko P., Białowieża. Zarys dziejów, Białystok 2001, s. 43.
• Grabski M., Budynek gospodarczy (obora) w Osiedlu Kolejowym PKP Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1987.
• Jagodziński Z., Budynek mieszkalny nr 3 w zespole Osiedla PKP Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1987.
• Jagodziński Z., Budynek mieszkalny nr 4 w zespole Osiedla PKP Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1987.
• Jagodziński Z., Dróżniczówka, ob. dom mieszkalny w osiedlu kolej. Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1987.
• Jagodziński Z., Magazyn kolejowy nr 8, Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1987.
• Major B., Budynek gospodarczy (magazyn) – dworzec towarowy Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1988.
• Major B., Budynek mieszkalny – zespół kolejarski, nr 2, Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1988.
• Major B., Budynek WC – dworzec towarowy Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1988.
• Stankiewicz D., Dworzec kolejowy w Białowieży Towarowej laureatem konkursu Generalnego Konserwatora Zabytków, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 11, 2005, s. 229-240.
• Śledzikowski T., Budynek gospodarczy (magazyn) nr III, Białowieża Towarowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i urbanistyki, 1988.