Historia

Parafialny cmentarz w Wąsoszu został założony w 1804 roku poza zabudowaniami. Wcześniej zmarłych grzebano na cmentarzu przy kościele parafialnym pw. Przemienienia Pańskiego usytuowanym w centrum miejscowości. Po trzecim rozbiorze Polski Wąsosz znalazł się w zaborze pruskim. Zgodnie z dekretem króla Fryderyka II wydanym w 1773 roku m.in. ze względów epidemiologicznych zamykano cmentarze przykościelne i wydzielano nowe poza obrębem miejscowości. Nowy cmentarz grzebalny został wytyczony na planie prostokąta o wymiarach ok. 77.5 x 59.5 m. Od czasów założenia cmentarza jego powierzchnia powiększyła się kilkakrotnie w kierunku północno-zachodnim. Wzdłuż muru i przez środek terenu wytyczono główne aleje. We współczesnej, północno-zachodniej części, poprowadzono alejki tworzące prostokątne kwatery, które wyłożono betonową kostką. W 1987 roku najstarsza część cmentarza południowo-wschodnia została objęta ochroną konserwatorską. Na wartość zabytkową nekropolii wskazano kompozycję przestrzenną, kaplicę grobową rodziny Bzurów oraz liczne XIX wieczne krzyże żeliwne i nagrobki.

Opis

Cmentarz parafialny zlokalizowany jest w północno-zachodniej części miejscowości, po północnej stronie ulicy Sienkiewicza, otoczono polami uprawnymi. Obecnie ma plan zbliżony do prostokąta, o powierzchni 4.4 ha. Otoczony jest murem z kamieni polnych, miejscami wspartym żelbetowymi skarpami, nakryty dwuspadowym okapem z blachy. Na teren cmentarza prowadzą dwie bramy: pierwsza usytuowana w narożniku muru południowo wschodniego, druga w murze południowo zachodnim. Wąsoski cmentarz jest typową wiejską nekropolią z początku XIX stulecia, kiedy miejsca pochówków przenoszono poza granice miejscowości. Przy głównej alei, na wzniesieniu, w najstarszej części cmentarza znajdują się dwie kaplice grobowe: rodziny Bzurów oraz rodziny Karczewskich i Kozłowskich. Najbardziej wartościowe pod względem artystycznym i/lub historycznym nagrobki ulokowane są w południowo wschodniej części nekropolii. Należą do zasłużonych rodów zamieszkujących ówczesną ziemię wiską. Historyczne nagrobki wyróżniają się dobrą klasą artystyczną i poziomem wykonania. Najstarszy zachowany nagrobek to kamienny pomnik na grobie Jakuba Klimontowicza (1768-1840) – właściciela majątku Bęćkowo, rajcy województwa augustowskiego, Sędziego Pokoju Powiatu Biebrzańskiego, deputowanego na sejm, czynnego członka Łomżyńskiej Loży Masońskiej. Ufundowany przez żonę i dzieci reprezentuje wysoki walor artystyczny, odznaczając się głęboką symboliką. Wykonany z piaskowca prostopadłościenny nagrobek ozdobiony jest płaskorzeźbą, zwieńczony urną nakrytą żałobną chustą. Ozdobne liternictwo podkreśla zasługi zmarłego i funkcje jakie pełnił. W jego pobliżu znajduje się żeliwny nagrobek Ksawerego Filipkowskiego h. Pobóg (1797-1878), dziedzica majątku Obrytki, byłego oficera Wojsk Polskich, uczestnika Powstania Listopadowego, Radcy Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Kwatera otoczona jest metalowym ogrodzeniem składającym się z dziesięciu żłobkowanych słupków połączonych rurami. Pomnik ufundowała wdowa Marianna z Sumińskich wraz z dziećmi. Nagrobek charakteryzuje się wysokim poziomem wykonania i wyważonym połączeniem elementów architektonicznych zaczerpniętych ze sztuki antycznej (kanelowane pilastry z głowicami korynckimi, wieniec laurowy, woluty).

Jednym z ciekawszych przykładów sztuki sepulkralnej jest nagrobek Apolinarego Mościckiego. Wykonany z granitu w formie obelisku z pracowni warszawskiego rzeźbiarza Andrzeja Pruszyńskiego, opatrzony sygnaturą na cokole. Indywidualnym dziełem sztuki o wysokich walorach artystycznych jest żeliwne ogrodzenie, w którym zastosowano motywy secesyjne, kwiatowe, spirale, łuki. Wykonane przez Romana Szewczykowskiego wybitnego warszawskiego ślusarza, właściciela warsztatu kowalstwa artystycznego przy ul. Wolskiej 46. Na cmentarzu znajdują się również nagrobki w formie płyt należące do: rodziny L’Hodiesniere: Juliusza Prospera Bertranda L’Hodiesniere (ok.1787-1866) i jego drugiej żony Magdaleny z Gmechlingów oraz Wandy L’Hodiesniere z Piechowskich (zm. 1866) oraz rodziny Łuniewskich h. Łukocz: Łukasz Łuniewski (1762-1846) – ojciec, Franciszek Łuniewski (1794-1858) – syn, Andrzej Łempicki (1802-1871) – zięć. Łuniewscy byli dzierżawcami majątku Niećkowo, a od 1836 roku jego właścicielami. Po zachodnio południowej stronie kaplicy Bzurów, znajdują się nagrobki miejscowych księży lub posługujących w parafii oraz niektórych zmarłych proboszczów wąsoskich, m. in: ks. Rajmunda Rymkiewicza (1822-1890), ks. Jana Bartkusa (1842-1905), ks. Antoniego Kuklewicza (1888-1950). Dość liczną grupą nagrobków stanowią metalowe krzyże, często z ażurowymi ramionami o bogatej ornamentyce, osadzone na kamiennym cokole lub postumencie np. nagrobek Michała Ilińskiego (1786-1855), nagrobek rodziny Chojnowskich: Franciszka (zm.1889), jego żony Maryjanna z Chrostowskich (1825-1891), brata Józefa (zm. 1889). Na wąsoskim cmentarzu występują również kamienne pomniki w formie obelisku np. nagrobek Władysława Modrzewskiego (zm.1894) wykonany przez kamieniarza łomżyńskiego, sygnowany: „L. KOZŁOWSKI W ŁOMŻY”. Ponadto na nekropoli znajdują się groby żołnierzy Armii Krajowej, żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego rozstrzelanych przez Niemców w 1943 roku czy symboliczna tablica ku czci pilota ppłk Piotra Łaguny. W północno zachodniej części cmentarza znajdują się mogiły współczesne. Część północno wschodnia cmentarza jest zadrzewiona, z niewielką ilością nagrobków.

Cmentarz jest dostępny.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku, 19.09.2025 r.