Historia

Budynek dawnego klasztoru Magdalenek w Szprotawie, został wzniesiony przed 1314 rokiem, z fundacji księżnej Mechtyldy i jej syna, księcia Henryka IV Wiernego. Pobudowano wówczas dwukondygnacyjny obiekt na rzucie prostokąta, nakryty dachem dwuspadowym, z trójkątnymi szczytami. Zgromadzenie sióstr św. Marii Magdaleny od Pokuty sprowadzono do Szprotawy na początku XIV w. i umieszczono w nowo wzniesionym budynku klasztoru, wewnątrz ufortyfikowanego miasta. Pod opieką Magdalenek znalazła się gotycka fara oraz romański kościół w nieodległej Iławie. Siostry troszczyły się o ubogich mieszkańców miasta, prowadziły szkołę klasztorną, ale też posiadały koncesję na warzenie i sprzedaż piwa. Za sprawą Magdalenek do Szprotawy sprowadzono relikwie św. Faustyny Męczenniczki Rzymskiej, przechowywane do dziś w sąsiedniej farze. Prawdopodobnie w drugiej połowie XIV w. do budynku klasztoru dobudowano wschodnie skrzydło. We wnętrzu wschodniej części skrzydła północnego wydzielono obszerną salę, połączoną arkadowym gankiem z sąsiednim kościołem farnym. Po pożarze w 1702 roku dokonano barokowej przebudowy obiektu, podwyższając go o jedną kondygnację i nakrywając dachem czterospadowym. Elewacje zyskały wówczas nowy wystrój zgodnie z duchem epoki. We wnętrzach wprowadzono nowe podziały, wydzielając dwie sale od południa, korytarz wzdłuż ściany północnej oraz pomieszczenia przy ścianie zachodniej. Salę gotycką nakryto sklepieniem opartym na centralnym filarze i wprowadzono pod nią piwnicę.

Zabudowania klasztoru uległy sekularyzacji 24 listopada 1810 roku, a 1 maja następnego roku gmina miejska nabyła je z przeznaczeniem na siedzibę szkoły. Wówczas wprowadzono neoklasycystyczny wystrój elewacji. Dokonano również zmiany w układzie wnętrz, aranżując wejście wprost z poziomu placu Kościelnego. Kolejny remont z lat 30. XX w. wprowadził uproszczenie wystroju elewacji oraz rozbiórkę sklepień renesansowej sali drugiej kondygnacji. Po II wojnie światowej część klasztornego gmachu została rozebrana, a w zachowanym skrzydle mieścił się sąd, później szkoła. Na początku XXI w. obiekt opuszczono i przez kolejne lata pozostawał nieużytkowany. Nowe zagospodarowanie zaproponował dla niego lokalny samorząd, planując wprowadzenie funkcji edukacyjnej, turystycznej, społecznej i kulturalnej. W latach 2017-2019 przeprowadzono kompleksowe prace konserwatorskie i restauratorskie, co dało możliwość wykonania szczegółowych badań architektonicznych i konserwatorskich, których skutkiem było pogłębienie wiedzy na temat zabytku, a także dokonanie nowych ustaleń dotyczących jego dziejów. 

W 2020 roku, w ogólnopolskim konkursie Zabytek Zadbany, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalny Konserwator Zabytków przyznał tytuł laureata w kategorii „adaptacja obiektów zabytkowych” dawnemu klasztorowi Magdalenek w Szprotawie, a obecnie Centrum Aktywności Społecznej, „za prace konserwatorskie, rewaloryzacyjne i adaptacyjne (…) przeprowadzone w oparciu o wyniki wzorowo przeprowadzonych badań konserwatorskich, eksponujące rozwarstwienie historyczne budowli, przywracające wartości zabytkowe obiektu i jego znaczenie w przestrzeni miasta”.

Opis

Budynek dawnego klasztoru sióstr Magdalenek w Szprotawie, zlokalizowany jest w południowej części miasta lokacyjnego, w południowej pierzei placu przy kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obiekt ten pierwotnie wchodził w skład większego założenia, z nieistniejącym dziś skrzydłem przylegającym od południa do jego wschodniego skraju oraz kolejnym skrzydłem przy obecnej elewacji wschodniej wraz z południowym zamknięciem wzdłuż obecnej ul. Sądowej.

Trójkondygnacyjny obiekt założony jest na rzucie prostokąta, kryty dachem dwuspadowym w układzie kalenicowym, pokrytym dachówką karpiówką ułożoną w koronkę. Elewacja frontowa, północna, zwrócona w kierunku kościoła, jest trójkondygnacyjna, dzięsięcioosiowa, przy czym osie wyznaczają otwory okienne. Powierzchnię elewacji pokryto cienkowarstwowym tynkiem wapiennym o barwie pobiały. Otwory okienne o wykroju prostokąta ujęto w profilowane obramienia z wydatnymi parapetami w kontrastowej czerni. Elewacje zwieńczono wydatnym, profilowanym gzymsem. Elewację wschodnią i zachodnią zakomponowano analogicznie, jako dwukondygnacyjne, dwuosiowe. Zamykają je proste, trójkątne szczyty. Natomiast elewacja południowa jest trójkondygnacyjna, dziesięcioosiowa, z otworami wejściowymi w przyziemiu. Elewacje dawnego klasztoru, z eksponowanym licem ceglanym pokrytym jedynie cienką warstwą tynku, ukazują przekształcenia obiektu na przestrzeni wieków. Stanowią dokumentację dziejów obiektu odzwierciedlonych w kamiennych partiach murów, ostrołukowych wnękach, układzie otworów komunikacyjnych, czy strzępiach będących śladem dawnych skrzydeł.

We wnętrzu zachowany jest renesansowy i barokowy układ pomieszczeń, trójtraktowy, w środkowej części dwutraktowy i w skrajnych partiach jednotraktowy. W zachodnim i wschodnim skraju mieszczą się dwie sale ze sklepieniami krzyżowymi spływającymi na centralny filar. W czasie niedawnego remontu przywrócono barokową dyspozycję kolorystyczną wnętrz. 

Obiekt obecnie pełni funkcję Centrum Aktywności Społecznej. Zwiedzanie możliwe jest w godzinach pracy Urzędu Miejskiego w Szprotawie.

Oprac. Karolina Idryjan, OT NID w Zielonej Górze, 22.05.2025 r. 

Bibliografia: 

• Kowalski S., Zabytki środkowego Nadodrza, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1976, s. 237
• Legendziewicz A., Wyniki badań architektonicznych budynku dawnego klasztoru ss. Magdalenek w Szprotawie, Wrocław 2017, mps w archiwum WUOZ
• Legendziewicz A., Wyniki badań architektonicznych reliktów wschodniego skrzydła klasztoru ss. Magdalenek w Szprotawie, Wrocław 2017, mps w archiwum WUOZ
• Legendziewicz A., Błaszczyk K., Badania architektury kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia NMP w Szprotawie, „Architectus”, 2018, nr 1(53), s. 39-60
• Legendziewicz A., Klasztor Magdalenek w Szprotawie w świetle badań architektonicznych [w:] Lubuskie Materiały Konserwatorskie tom 17, Zielona Góra 2020, s. 22-35