Szkoła Witkiewiczowska - gmach szkoły rzemieślniczej, Nałęczów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Szkoła Witkiewiczowska - gmach szkoły rzemieślniczej

Nałęczów

photo

Cenny przykład realizacji projektu wybitnego architekta J. Koszczyc – Witkiewicza. Powstały w 1909 r. budynek, pełniący funkcję szkoły, został usytuowany w malowniczej scenerii Wąwozu Chmielewskiego.

Historia

Obiekt zw. dawną  „Szkołą Witkiewiczowską” lub „Starówką” został wzniesiony w  w latach 1909-1911 przez majstra Barylskiego, według projektu architekta Jana Koszczyc - Witkiewicza, w stylu narodowym czerpiącym m. in. z tradycji architektury zakopiańskiej . Budynek stanowił pierwszą realizację architekta, w której wprowadził nową wówczas żelbetową konstrukcje szkieletową (w przyziemiu). Zastosował także charakterystyczne dla neoromantyzmu wątki tzw. „rodzime” w postaci wysokich dachów spiętrzonych oraz pękate podpory – kolumienki i słupy, charakterystyczne dla późniejszych realizacji artysty. Gmach powstał z inicjatywy Karola Benniego prezesa Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego z przeznaczeniem na siedzibę Szkoły Rzemiosł Artystycznych, gdzie uczniowie nabywali umiejętności w zakresie: zabawkarstwa, stolarstwa, koszykarstwa. W 1912 powstała tutaj także szkoła rzeźbiarska, pod kierunkiem Jana Żylskiego. Wykonane, w ramach nauki, płaskorzeźby królów polskich i płaskorzeźby słynnych Polaków wystawione i nagrodzone zostały w 1914 r. na wystawie w Petersburgu.   

Od 1929 r. mieściła się tu Państwowa Szkoła Spółdzielczości Rolniczej założona przez Zygmunta Chmielewskiego. Przed II wojną działał Uniwersytet Niedzielny, a w latach II wojny światowej organizowano tajne nauczanie i niedzielne wieczory literackie. W latach 1968-2000 w obiekcie funkcjonowało Muzeum Ruchu Spółdzielczego. Adaptowano wówczas wnętrze budynku dla nowych celów, likwidując m. in.  część ścianek działowych w przyziemiu.

Obecnie funkcjonuje jako pensjonat i restauracja pod nazwą „Willa Starówka”.

Opis

Obiekt usytuowany w  pn. - zach. części Nałęczowa, zajmuje działkę przy ul. Chmielewskiego (przebiegającej dnem głębokiego wąwozu). Od wsch. graniczy z zach. stokiem Armatniej Góry. Frontem zwrócony na pd., z osią podłużną o kierunku pn.- pd. Wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta z wejściem głównym poprzedzonym podcieniem w krótszym boku (pd.). Układ pomieszczeń  zasadniczo w kilku traktach wtórnie przekształconych z klatką schodową we wsch. części. Bryła trójkondygnacyjna z użytkowym poddaszem nakryta stromym dachem wielopołaciowym z rodzajem facjaty przechodzącej w piętro poddasza w elewacji frontowej. Od pd. nad wejściem niewielki taras oraz w narożu pd. – wsch. ganek. Od wsch. na poziomie I piętra taras nad wysuniętą kondygnacją przyziemia, połączony drewnianym mostkiem ze schodami biegnącymi zboczem (ku oficynie położonej 15 m wyżej). Od pn. do korpusu głównego dostawiona dwukondygnacyjna przybudówka z poddaszem użytkowym w jednosadowym dachu.

Obiekt murowany z kamienia wapiennego oraz cegły, nieotynkowany. W  piwnicach stropy odcinkowe, pozostałe stropy typu Kleina oraz drewniane o konstrukcji belkowej. Więźba dachowa drewniana, o konstrukcji płatwiowo - kleszczowej. Dachy kryte dachówką mniszką. Schody wewnętrzne  drewniane policzkowe (główne łamane jednobiegowe, boczne powrotne dwubiegowe oraz na poddasze powrotne jednobiegowe) do pomieszczeń piwnicznych murowane otynkowane, jednobiegowe. Mostek prowadzący z tarasu na zbocze góry drewniany na słupach wspartych na betonowych cokołach. 

W elewacjach ceglany detal architektoniczny w postaci systemu lizen ze szkarpami, obramieniami okiennymi, gzymsami, elementami fryzów z wypełnieniem lica kamieniem wapiennym. Otwory okienne o zróżnicowanej wielkości, prostokątne oraz zamknięte odcinkowo. Okna w większości wielokwaterowe. Elewacja frontowa (pd.) trójosiowa, trójkondygnacyjna z facjatą (tworząca czwartą kondygnację) w połaci dachu. W parterze na osi środkowej  otwór drzwiowy zamknięty półkoliście poprzedzony podcieniem na dwóch pękatych kolumnach, tworzącym taras na wys. drugiej kondygnacji.  W narożu pd.- wsch. ganek nakryty  trójpołaciowym daszkiem wspartym na dwóch filarach (analogicznym jak w podcieniu oraz narożnym o przekroju kwadratowym). 

Elewacja boczna (zach.) symetryczna, ośmioosiowa, trójkondygnacyjna z dziewięcioosiowym poddaszem jako czwartą kondygnacją, gdzie okna rozdzielone półkolumienkami o kształcie nawiązującym do podpór w elewacji frontowej, ganku i podcienia. Na wygładzonym białym kamieniu jest sygnatura Koszyc-Witkiewicza, a pod spodem, napis – Barylski.

We wnętrzu zachowana oryginalna klatka schodowa z dekoracją snycerską i ozdobną boazerią.

Zabytek dostępny w godzinach pracy hotelu i restauracji (tel. 81 501 41 34).

Oprac. Anna Sikora-Terlecka, OT NID w Lublinie, 04.04.2019 r. 

Bibliografia

  • Babinicz – Witucka J., Witkiewiczowska szkoła, „Spotkania z Zabytkami” 1992, nr 1, s. 24-27
  • Cholewiński W., Nałęczów i jego okolice wraz … , Lublin 1934, s. 68 
  • Góra J., Mironowicz-Panek M., Olkowicz, Uzdrowisko Nałęczów. Przewodnik, Nałęczów 2007, s. 52-54
  • Heyman Ł., Co i jak zbudowano w Nałęczowie międzywojennym, czyli dzień powszedni architektury ówczesnej, [w:] Chrzanowski T. (red.) Dzieje Lubelszczyzny, t. VI, cz. 3, Lublin 1992, s. 441, 451 
  • Kurzatkowski M., Jan Koszczyc–Witkiewicz w Nałęczowie i Kazimierzu Dolnym, „Spotkania z Zabytkami” 1982, nr 7, s. 42, 44
  • Leśniakowska M., Architekt Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958) i budowanie w jego czasach, Warszawa 1998, s. 177-179
  • Majewski K., Nałęczów Zdrój. Katalog obiektów zabytkowych. Kazimierz Dolny nad Wisłą 1977, Archiwum WUOZ Lublin, sygn. 6177
  • Olkowicz A., Nałęczów minionych lat czyli uzdrowisko na starych pocztówkach, Nałęczów 2003, s. 88
  • Tałataj Z., Nałęczów, Kraków 1971 r., [b.n.s.]
  • Tarka M., Dzieje Nałęczowa, Nałęczów 1989, s. 143
  • Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 22 Województwo lubelskie, Warszawa 1995, s. 300.
     

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1909 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zygmunta Chmielewskiego 4, Nałęczów
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. puławski, gmina Nałęczów - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy