Historia

Szkoła jest jedną z trzech placówek edukacyjnych usytuowanych w kwartale zabudowy miejskiej pomiędzy obecną al. Piastów oraz ul. Piotra Ściegiennego, Bolesława Śmiałego i Jagiellońską. Gmach wzniesiono w latach 1896-1897 jako pierwszy w tym kwartale. Uroczyste otwarcie odbyło się w 8 października 1897 roku. Podobnie jak przy innych gmachach wniesionych ze środków miejskich, prace projektowe były nadzorowane przez ówczesnego architekta miejskiego Wilhelma Meyera. Pierwotne opracowanie architektoniczne gmachu było bogatsze i typowe dla ówczesnych budynków oświatowych. Charakteryzował się późnohistorycznymi formami eklektycznymi nawiązującymi do stylistyki gotyku, wczesnego renesansu oraz baroku (hełm narożny). Elewację główną od strony al. Piastów akcentowały okazałe neogotyckie szczyty schodkowe. Wieżyczki narożne wieńczyły neobarokowe hełmy. W opracowaniu architektonicznym szkoły czytelne były nawiązania do sztuki miast hanzeatyckich, szczególnie w opracowaniu szczytów. Należy zwrócić uwagę, że ok. 1900 roku na Pomorzu Zachodnim architekci komunalnych gmachów dążyli do projektowania w stylistyce mającej wyrażać duch regionu. W odróżnieniu od innych regionów niemieckich Pomorze znane było głównie z architektury gotyckiej. Jednak w eklektycznej architekturze widać zwiastuny zbliżającego się kryzysu architektury historyzmu. W odróżnieniu od budowli z lat 80. XIX w. detal historyczny został opracowany w sposób bardziej fantazyjny, nie do końca zgodny ze swoimi gotyckimi czy renesansowymi wzorcami.

Z dostępnych archiwalnych fotografii wiadomo, że wnętrza szkoły miały bogaty wystrój. Aula nakryta była sklepieniem kolebkowym z lunetami, opartym na pilastrach i belkowaniu nawiązującym do porządku jońskiego. W dolnych częściach sklepienia widniały okazałe motywy roślinno-heraldyczne. Pomieszczenie obiegała dwukondygnacyjna galeria. Otwory wejściowe akcentowały okazałe portale zwieńczone trójkątnymi frontonami.

W budynku mieściła się szkoła dla chłopców im. Moritza Arndta określana jako „Mittelschule”, czyli odpowiednik dzisiejszego gimnazjum. Dopiero placówki o poziomie „Hochschule” umożliwiały prawo wstępu na uniwersytety. Liczba dzieci uczęszczających do szkoły na przełomie XIX i XX w. gwałtownie rosła. W 1898 roku uczyło się tu 581 dzieci, zatrudniano 15 nauczycieli. Natomiast w 1902 roku do szkoły uczęszczało 840 wychowanków oraz pracowało 22 nauczycieli. W wyniku nalotów podczas II wojny światowej budynek został uszkodzony, szczególnie w obrębie dachu, szczytów oraz kopuły. Budynek został odbudowany w uproszczonych formach. Obniżono wysokość dachu. Nie odbudowano reprezentacyjnych neogotyckich szczytów oraz neobarokowych hełmów wieńczących wieżyczki. W okresie powojennym przebudowano wnętrze auli.

15 września 1947 roku w budynku otwarto polską Szkołę Podstawową nr 18. W latach 1952-1976 budynek był siedzibą korespondencyjnego Liceum Ogólnokształcącego im. Komisji Edukacji Narodowej. W 1957 roku szkoła podstawowa oznaczona została numerem 8. W 1972 roku otrzymała imię Bohaterów I Armii Wojska Polskiego. W 1959 roku w budynku przeprowadzono remont. Położono posadzkę w holu i korytarzach, która zachowała się do dzisiaj. W 1999 roku zlikwidowano szkołę podstawową i utworzono Gimnazjum nr 4. W 2007 roku rozwiązano gimnazjum, budynek przekazano Pałacowi Młodzieży – placówce wychowania pozaszkolnego działającej od 1950 roku.

Opis

Gmach szkolny założony jest na planie wydłużonego prostokąta z ryzalitami: dużym mieszczącym sale gimnastyczną i aulę na osi od strony al. Piastów oraz niewielkimi po bokach. Nieduży ryzalit z klatką schodową występuje na osi od strony dziedzińca i poprzedzony jest gankiem. Ponadto, salę gimnastyczną akcentują w narożach płytkie ryzality pozorne. Trzypiętrowy budynek nakryty jest dachem dwuspadowym. Bryła budynku obecnie nie posiada dawnego uroku. Opracowane jako wieże ryzality pozbawione są okazałych szczytów oraz hełmów. Zachowały się ośmioboczne trzony ryzalitów oraz jeden hełm przy al. Piastów przy narożu północnym. Niewielki, skromny szczyt schodkowy zachował się nad gankiem od strony dziedzińca. Nieznacznym zniekształceniom uległa natomiast artykulacja i opracowanie architektoniczne elewacji. Lico murów zewnętrznych obłożone jest cegłą klinkierową oraz w niewielkiej części tynkiem w celu podkreślenia ekspresji ceglanych powierzchni. Wystrój artystyczny od strony al. Piastów jest bardziej okazały. Górne kondygnacje zdobią duże, głębokie, profilowane laskowaniami nisze, zamknięte łukiem odcinkowym z wyraźnie wyeksponowanymi archiwoltami, zaakcentowanymi zwornikami. W niszach zaprojektowano dwa rzędy okien. Okna w sali gimnastycznej wypełniają nisze w całości i są stylizowane w bardzo fantazyjny sposób na okna późnogotyckie tudzież wczesnorenesansowe. Wnętrza otworów okiennych podzielono murowanymi, profilowanymi słupkami oraz belkami o wykroju łuków odcinkowych. W interesujący sposób rozwiązano dwa poziomy nisz i okien w górnych częściach ośmiobocznych trzonów ryzalitów przy sali gimnastycznej, które przypominają romańskie czy też wczesnorenesansowe biforia oraz triforia. W tych ostatnich zastosowano fantazyjne, mocno eklektyczne kolumienki.

Wnętrza mają półtoratraktowy układ z korytarzem oraz ciągiem sal od strony dziedzińca. W części środkowej układ jest dwutraktowy z aulą i salą gimnastyczną od al. Piastów. Klatki schodowe są umieszczone w skrajnych częściach korytarza oraz w ryzalicie na osi środkowej od dziedzińca (schody główne). Zachował się częściowo wystrój wnętrz w postaci okładziny z cegły glazurowanej (w korytarzu i sali gimnastycznej), akcentującej naroża wnęk ściennych oraz otworów drzwiowych i okiennych – obecnie zamalowane ciemno-brązową farbą olejną. Interesująca jest dekoracja murów głównej klatki schodowej, która tworzy deseń stylizowany na ciąg neogotyckich arkad. W sali gimnastycznej zachowała się dwukondygnacyjna galeria. Dekoracja z cegły glazurowanej w narożnikach została wtórnie zamalowana. Wnętrza reprezentacyjnej auli zostały w dużej części przekształcone. Zachowały się relikty dawnej galerii arkadowej z balkonem na piętrze, cokół oraz pilastry ścienne, które już niczego nie dźwigają. Na uwagę zasługują ozdobne, kute balustrady schodów oraz krata na piętrze galerii w sali gimnastycznej. Zachowały się w części oryginalne stolarki drzwiowe oraz posadzka w sieni wejściowej.

Oprac. Radosław Walkiewicz, OT NID w Szczecinie, czerwiec 2025 r.

Bibliografia:

• Cnotka H.G., Schulen in Stettin (2), „Stettiner Biirgerbrief” 1981, s. 10-18
• Turek-Kwiatkowska L., Oświata, nauka i kultura szczecińskaw latach 1800-1939, Uniwersytet Szczeciński, „Rozprawy i Studia”, t. 2, Szczecin 1986 
• Karta ewidencyjna zabytku architektury i budownictwa, oprac. M. Słomiński, 2009