Historia

Pierwsza kongregacja tego zakonu w tym regionie powstała w pobliskim Mstowie, a kolejną była placówka w Kłobucku, do której bezpośrednio nawiązuje surowa sylweta kościoła w Krzepicach. Tutejsza parafia pw. św. Jakuba Apostoła powstała przed 1357 rokiem poprzez wydzielenie jej z parafii kłobuckiej, należącej wówczas do diecezji krakowskiej. Świątynię ufundował Kazimierz Wielki obok pobliskiego zamku i miasta Krzepice, a konsekrował ją między 1464 a 1473 rokiem arcybiskup Jan Gruszczyński. W 1466 roku parafię oddano pod opiekę duszpasterską Kanoników Regularnych Laterańskich, sprowadzonych staraniem Jana Hińczy z Rogowa – starosty krzepickiego i kasztelana sandomierskiego. Zakon sprawował tutaj funkcje duszpasterskie aż do kasaty klasztoru przez zaborców w 1809 roku. Dom zakonny przy kościele wzniesiono dopiero w latach 1486–1521. Cały obiekt był wielokrotnie remontowany, między innymi w 1548 roku oraz po wielkim pożarze w 1628 roku. Tę ostatnią restaurację przeprowadzono z inicjatywy prepozyta ks. Mariana Suchana według projektu Walentego von Saebischa.

Zakres przebudowy musiał być znaczny, gdyż w 1633 roku odbyła się ponowna konsekracja świątyni, której dokonał biskup Tomasz Oborski. Kościół został jednak doszczętnie spalony w czasie potopu szwedzkiego, a jego kolejna odbudowa trwała wiele lat. Wieżę oraz boczną kaplicę św. Józefa wzniesiono w latach 1659–1661. W tym samym okresie przystąpiono do prac nad sklepieniami: między 1661 a 1670 rokiem otrzymało je prezbiterium, natomiast w latach 1673–1689 przesklepiono nawę główną. Wówczas też nadano wnętrzu barokowy wystrój. Po kasacie zakonu i przekształceniu probostwa w świeckie rozebrano część klasztoru. Kolejne prace budowlane, przeprowadzone w kościele w XIX wieku, dotyczyły wymiany więźby dachowej wraz z pokryciem oraz nadbudowy wieży. Z początkiem XX wieku ułożono nową posadzkę i wykonano polichromię wnętrza. Uszkodzenia z czasów II wojny światowej skutkowały szeregiem remontów, które trwały do lat 60. XX wieku. Uroczystego poświęcenia odnowionej świątyni dokonał 12 kwietnia 1993 roku biskup Miłosław Jan Kołodziejczyk. Jednocześnie zapoczątkował on nieustającą nowennę do Najświętszej Maryi Panny Krzepickiej i reaktywował Bractwo Różańcowe, istniejące w Krzepicach od 1686 roku.

Opis

Kompleks klasztorny zajmuje narożny blok zabudowy przyrynkowej w Krzepicach. Od zachodu dochodzi on do strugi Bieszcza (zwanej też Piszczką lub Kukówką), będącej prawym dopływem Liswarty, natomiast z pozostałych stron ograniczony jest prywatnymi posesjami. Kościół wraz z budynkiem klasztoru i zabudową gospodarczą tworzy jedność wyodrębnioną kamiennym, otynkowanym murem z trzema bramami. W zespole tym dominuje orientowana świątynia o gotyckich cechach stylowych, które uległy zatarciu na skutek licznych przekształceń w okresie renesansu i baroku.

Głównym materiałem użytym do jej wzniesienia jest cegła. Bryła składa się z korpusu nawowego, zamkniętego trójbocznie prezbiterium z ostrołukowymi oknami, dostawionych obustronnie kaplic tworzących transept oraz wieży z kruchtą. W jej skład wchodzą również zakrystia mieszcząca oratorium (połączone z klasztorem przejściem rozpiętym na arkadzie), przedsionek południowy oraz sygnaturka. Różnice stylistyczne poszczególnych partii wyeksponowano poprzez odsłonięcie wątku ceglanego na korpusie głównym, co kontrastuje z otynkowanymi ścianami kaplic, wieży i zakrystii. Zarówno nawa, jak i prezbiterium są oszkarpowane, a wszystkim elewacjom nadano odmienny wyraz architektoniczny. Elewację frontową kościoła stanowi czterokondygnacyjna wieża z kruchtą wzniesiona na planie kwadratu (o ostatniej kondygnacji na rzucie ośmioboku), zwieńczona barokowym hełmem. Na drugim planie zwraca uwagę pozostałość gotyckiego szczytu z bielonymi blendami. Elewacje północna i południowa są niesymetryczne i wieloplanowe, urozmaicone bryłami kaplic, których ściany szczytowe zdobią gzymsy. Nawę oraz kaplice wieńczy dach dwuspadowy, obecnie kryty blachą miedzianą.

We wnętrzu zastosowano sklepienia kolebkowe – nad nawą wzbogacone ostrołukowymi lunetami – oraz sklepienie klasztorne w kruchcie. Nawa została podzielona na przęsła za pomocą filarów, pomiędzy które wprowadzono przyścienne, zamknięte łukowo wnęki. Granicę między nawą a prezbiterium wyznacza wydatny łuk tęczowy. Ściany zdobi dekoracja stiukowa oraz barwna polichromia. Wyposażenie wnętrza ma charakter barokowy i rokokowy. Zachowały się w nim jednak starsze elementy, w tym gotyckie i renesansowe portale. Do cennego wyposażenia należą również: barokowa grupa Ukrzyżowania z Matką Boską, św. Janem Ewangelistą i św. Marią Magdaleną na belce tęczowej, barokowa drewniana chrzcielnica, a także chór muzyczny wsparty na trzech arkadach. 

Oprac. Aleksandra Bednarska, 24.11.2015 r. 

Bibliografia 

• Bożek-Leszczyk E., Kościół Kanoników Regularnych pw. św. Jakuba Apostoła w Krzepicach, Wrocław 2012.
• Karta ewidencyjna, Zespół poklasztorny w Krzepicach, oprac. Perczak J., 1998, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Częstochowie.
• Laberschek J., W czasach piastowskich i jagiellońskich [w:] Kłobuck. Dzieje miasta i gminy (do roku 1939), red. F. Kiryk, Kraków 1998, s. 100-102.