Historia

Pierwszy drewniany kościół w Grajewie zbudował i uposażył w 1478 roku z Jan z Białowieży. Dzięki jego staraniom 14 lipca 1479 roku biskup płocki, książę Kazimierz III Mazowiecki erygował grajewską parafię. Około 1688 roku potomek Jana – Jakub Grajewski wybudował następną świątynię. Ta spłonęła w 1717 roku. Stanisław Kazimierz Wilczewski w 1723 roku wzniósł kolejny kościół. W 1827 roku deklarację odnowienia świątyni złożył kolator Wilczewski i częściowo swoje zobowiązanie wypełnił. Kościół ten strawił pożar w 1878 roku. Nowy, murowany kościół wzniesiono w latach 1879 - 1882 w stylu neogotyckim z detalem neoromańskimi. Inicjatorem i budowniczym był ówczesny proboszcz ks. Karol Wyrzykowski. Zbudowany według projektu architekta Feliksa Nowickiego, łomżyńskiego budowniczego gubernialnego. Kościół został konsekrowany w 1898 roku przez biskupa sejneńskiego Antoniego Baranowskiego. W latach 1995-2000 staraniem proboszcza ks. T. Górskiego remontowany (dach kościoła i dzwonnicy pokryto miedzianą blachą), pomalowano elewacje w oknach zamontowano witraże. Kolejne remonty w latach 2016-2017. Warto nadmienić, że architekt Nowicki miał niebagatelny wpływ na architekturę regionu. Spod jego ręki wyszły projekty czerpiące ze stylów historycznych: kościół Narodzenia NMP w Krypnie, budynek Banku Polskiego w Łomży, szpital Św. Ducha w Łomży, kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Piątnicy.

Opis

Grajewski kościół to obiekt orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Wybudowany w typie bazylikowym, o rozczłonkowanej bryle. Korpus kościoła jest czteroprzęsłowy, nakryty dachem dwuspadowym, z sygnaturką. Od frontu poprzedzony czterokondygnacyjną, strzelistą wieżą, zwieńczoną ośmiobocznym hełmem iglicowym z krzyżem. W przyziemiu, na osi drewniane, dwuskrzydłowe drzwi wejściowe prowadzące do kruchty. Drzwi ujęte kolumnowym, uskokowym, zamkniętym półkoliście, portalem. Nad nim fryz arkadkowy oraz duże wielokwaterowe okno zakończone arkadą wspartą na pojedynczych kolumnach. Powyżej okno typu triforium oddzielone fryzem arkadowym. Ostatnia kondygnacja wieży przepruta jest dwoma wąskimi oknami zakończonymi arkadą. W miejscach złączenia wieży i korpusu ćwierćkoliste, niskie klatki schodowe, z prostokątnymi okienkami. Po bokach, na zakończeniu naw bocznych, prostokątne wejścia zwieńczone łukiem dwuramiennym. Nad nimi nisze w kształcie krzyża greckiego. Od wschodu do korpusu dostawione prezbiterium: niższe, węższe, dwuprzęsłowe zamknięte trójbocznie, z kaplicą od południa i zakrystią od północy. Elewacje świątyni opięte są uskokowymi szkarpy. Nad dachy naw bocznych wyprowadzone łuki przyporowe zwieńczone zredukowanymi sterczynami. Elewacje nawy głównej i prezbiterium przeprute oknami zamkniętymi półkoliście, naw bocznych okrągłymi ujętymi profilowanym obramieniem. Wnętrze świątyni jest trójnawowe, przykryte sklepieniem kolebkowo – krzyżowym. Kruchta otwarta do nawy ścianą z motywem serliany. Nawy boczne oddzielone od nawy głównej arkadami wspartymi na filarach. Wyposażenie kościoła jest jednorodne, nawiązujące do stylów historycznych, neobarokowe. Wnętrze świątyni kryje w sobie cenne zabytki sztuki sakralnej, będąc ważnym elementem dziedzictwa kulturowego regionu.

Kościół jest dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT NID w Białymstoku, 10.10.2025 r.