Historia

Cmentarz fraterski założony został 12 sierpnia 1874 roku w Bogucicach – dzisiejszej dzielnicy miasta Katowice. W drugiej połowie XIX wieku Bogucice stały się osadą przemysłową. Skutkowało to wzrostem liczby ludności, co z kolei przyczyniło się do zwiększonej potrzeby zapewnienia mieszkańcom odpowiedniej opieki zdrowotnej. Z tego też powodu ówczesny proboszcz istniejącej w Bogucicach parafii pw. św. Szczepana – ks. Leopold Markiefka, w 1871 roku zainicjował założenie klasztoru i szpitala oo. Bonifratrów, którym to powierzył opiekę nad chorymi. W 1874 roku swoją działalność rozpoczął szpital klasztorny. W tym samym czasie założono też cmentarz, na którym początkowo chowano wyłącznie bonifratrów. Pod koniec XIX wieku na terenie cmentarza powstały budowle i obiekty sakralne. Przed 1893 rokiem w zachodniej części wzniesiono kaplicę cmentarną, a w 1895 roku, w niedalekiej od niej odległości, ustawiono kamienny krzyż. Nekropolia stanowiła własność bonifratrów do 1952 roku, kiedy to administrację przejęła nad nim wspomniana parafia. Cmentarz stał się ponownie własnością zakonu w 1962 roku i pozostaje nią do chwili obecnej.

Opis

Cmentarz fraterski położony jest w Katowicach-Bogucicach. Jego współczesny zasięg wyznacza przebieg ul. Podhalańskiej (od południa) oraz mur oddzielający go od terenu rzymskokatolickiej nekropolii należącej do parafii pw. św. Szczepana (od północy), stanowiącej z nim jeden zespół. Od wschodu i zachodu do cmentarza przylegają niezagospodarowane części nieruchomości, przeznaczone na dokonywanie w przyszłości kolejnych pochówków. Początkowo powierzchnia cmentarza wynosiła ok. 1,26 ha. Dzisiaj zajmuje on obszar, kształtem zbliżonym do prostokąta, powierzchnię ok. 2,18 ha, z czego ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków objęta jest najstarsza część – zachodnia i środkowa, o powierzchni ok. 1,22 ha. Obecnie cały teren cmentarza oddzielony jest od reszty otoczenia ogrodzeniem. Od strony północnej posiada ono formę muru wykonanego z cegły. Na pozostałych odcinkach są to głównie metalowe przęsła, osadzone za pomocą metalowych słupów na murowanej podmurówce.

Przed 1893 rokiem, w zachodniej części nekropoli wzniesiono neoklasycystyczną kaplicę bonifraterską, rozplanowaną na rzucie koła, krytą kopułą. Kaplicę tę usytuowano na głównej osi kompozycyjnej założenia, która została dodatkowo podkreślona przebiegiem układu komunikacyjnego – alei cmentarnej. Względem niej wytyczono także przecinające się pod kątem prostym pozostałe aleje boczne. Na zamknięciu jednej z bocznych dróg, w części północnej, ustawiono pochodzący z 1895 roku neogotycki, kamienny krzyż, ozdobiony symbolem Bonifratrów. Obecnie do budowy układu komunikacyjnego, któremu towarzyszą też nowe słupy oświetleniowe, wykorzystano współczesną kostkę betonową. Spośród cenniejszych miejsc pochówku na cmentarzu wyróżnić można m.in. grób Brunona Żogały – lekarza pracującego w szpitalu oo. bonifratrów i działacza społecznego. Odnajdujemy tam także zbiorową mogiłę sześciu anonimowych żołnierzy polskich, poległych w czasie II wojny światowej. W części zachodniej, w sąsiedztwie kaplicy cmentarnej, znajdują się m.in. miejsca wiecznego spoczynku oo. bonifratrów oraz Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. W części południowej, w rejonie cmentarnej alei bocznej, zachował się grób Heleny, Julii oraz Wilhelma Vogtów, który ozdobiony został figurą św. Józefa trzymającego na lewej ręce Dzieciątko Jezus. W rejonie nekropolii spotyka się obecnie przede wszystkim groby współczesne.

Istotnym składnikiem wpływającym na wygląd nekropolii jest znajdująca się na niej roślinność. Na terenie cmentarza przeważają nasadzenia o charakterze wtórnym, wykonane przy udziale współczesnych roślin. Głównie są to krzewy z rodzaju Thuja – żywotnik, występujące w kliku odmianach. Przy ich udziale m.in. podkreślono przebieg ciągów komunikacyjnych. W rejonie lub sąsiedztwie poszczególnych grobów zauważa się również obecność pnączy i roślin sezonowych. Rośliny te zapewne wprowadzane zostały na teren założenia przez osoby opiekujące się wskazanymi miejscami pochówku. Pojedyncze starsze nasadzenia pod postacią drzew liściastych (np. z rodzaju Acer – klon i Robinia – robinia), występują jedynie wzdłuż ogrodzenia od strony południowej oraz północnej.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.03.2026 r.