Historia

Najstarsze informacje na temat pierwszego cmentarza znajdującego się w Bogucicach, pochodzą z drugiej połowu XVI wieku. Wokół drewnianego wówczas kościoła, należącego do parafii pw. św. Szczepana, istniała niewielka nekropolia, na której dokonywano pochówków do ok. drugiej połowy XIX wieku. W jej sąsiedztwie utworzono dzisiejszy cmentarz parafialny. Został on założony wokół kaplicy Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, znanej jako Kaplica „Na Górce”, we wnętrzu której znajdował się cudowny obraz Matki Boskiej Bogucickiej. W protokole wizytacyjnym z 1598 roku odnajdujemy informację, że w tym okresie do parafii należało pole, kształtem zbliżone do kwadratu, położone w bezpośrednim sąsiedztwie wspomnianej kaplicy. Nie ustalono jednak, w którym momencie dokonano pierwszych pochówków na nekropolii. Wiadomo natomiast, że w XVIII wieku w kaplicy chowano m.in. okoliczną szlachtę.

Rozwój założenia, zwiększający jego obszar, przypada na drugą połowę XIX wieku. W tym czasie – w 1873, 1887 i 1888 roku, sukcesywnie dołączano do niego kolejne tereny położone w kierunku północno-wschodnim. Swój obecny kształt (teren objęty ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków) nekropolia uzyskała na przełomie XIX i XX wieku. Na postać oraz sposób funkcjonowania założenia wpływ miały także wydarzenia, które miały miejsce pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku. W 1894 roku, w związku z budową nowego kościoła pw. św. Szczepana, likwidacji uległ wspomniany pierwszy cmentarz. Od tego momentu wiernych zaczęto chować wyłącznie na terenie nekropolii położonej wokół Kaplicy „Na Górce”. W 1910 roku, przypuszczalnie w miejscu kaplicy, rozpoczęto budowę kaplicy cmentarnej, zaprojektowanej w stylu neoromańskim. W 1914 roku cmentarz oraz znajdujące się w jego obrębie obiekty budowlane, tj. mur i kaplica, uległy uszkodzeniu w wyniku wystąpienia szkód górniczych. Z kolei w 1943 roku nastąpiło przejęcie cmentarza przez miejską administrację. Przypuszczalnie w okresie tym zniszczeniu uległy m.in. niektóre mogiły powstańców śląskich, znajdujące się na jego terenie. W latach 1955-1956 przeprowadzono remont kaplicy cmentarnej, a w latach 90. XX wieku dokonano utwardzenia fragmentów alei cmentarnych. W 1998 roku przebudowano mur otaczający nekropolię, a w 2009 roku wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy.

Opis

Cmentarz należący do parafii pw. św. Szczepana położony jest w północnej części Katowic, w dzielnicy Bogucice. Jego współczesny zasięg wyznacza przebieg ul. Walerego Wróblewskiego (od zachodu), Leopolda (od północy) oraz teren niewielkiego parkingu, położonego w sąsiedztwie ul. Bohaterów Monte Cassino (od wschodu). Od południa graniczy z cmentarzem klasztornym oo. Bonifratrów, z którym tworzy zespół cmentarny. Nekropolia zajmuje obszar o powierzchni ok 3,3 ha. Najstarsza jej część położona jest w części zachodniej, w rejonie kaplicy cmentarnej. Obecnie cały teren cmentarza oddzielony jest od najbliższego otoczenia za pomocą ogrodzenia, które jednak na poszczególnych odcinkach przyjmuje rożną formę. Od strony ul. Leopolda jest to głównie metalowa siatka. W sąsiedztwie ul. Bohaterów Monte Casino fragmentami występuje mur wykonany z cegły. Najstarsza część cmentarza otoczona jest z kolei murem kamiennym. Od strony cmentarza fraterskiego ponownie występuje mur, do budowy którego wykorzystano cegłę.

Układ komunikacyjny bogucickiego cmentarza wyznacza jego strukturę planistyczną. Główną oś założenia stanowi droga o przebiegu zachód-wschód, prowadząca od bramy wejściowej (od strony ul. Walerego Wróblewskiego) do wejścia od strony parkingu przy ul. Bohaterów Monte Cassino. Względem tej alei wytoczono pod kątem prostym pozostałe drogi boczne oraz rozplanowano rozmieszczenie poszczególnych kwater. Współcześnie nawierzchnie alei utwardzono betonową kostką brukową. Oprócz wspomnianej kaplicy cmentarnej, na terenie nekropolii znajdują się m.in.: kaplica ogrójca (neogotycka, usytuowana w środkowej części), wzniesiona w 1894 roku (bądź w latach 1894-1895) według projektu Ericha Keila, krzyż kamienny ustawiony pośrodku głównej alei oraz współczesny budynek domu przedpogrzebowego, zaprojektowany przez Jolantę Zemłę. Na terenie cmentarza zachowało się niewiele historycznych nagrobków. Do współczesności nie przetrwały m.in. mogiły ofiar katastrofy w hucie cynku „Paweł” z dnia 18 czerwca 1851 roku oraz 43 górników z Bogucic, którzy zginęli w marcu 1896 roku w katastrofie, w kopalni „Kleofas”. Nadal obecne są natomiast groby osób zasłużonych, związanych z Bogucicami i Górnym Śląskiem. Spośród nich wymienić można m.in. groby: Alojzego i Walentego Stawów, Franciszka Kusia (powstańców śląskich), ks. Alfonsa Tomaszewskiego (wieloletniego proboszcza bogucickiej parafii), Wandy Jordan-Łowińskiej i Mariana Łowińskiego (działaczy harcerskich), Ferdynanda Adamczyka (lekarza związanego z tutejszym szpitalem) oraz wielu żołnierzy AK i bojowników ruchu oporu. Cmentarz jest także miejscem wiecznego spoczynku ss. Jadwiżanek. Zakonnice te od drugiej połowy XIX wieku prowadziły na terenie Bogucic działalność dobroczynną i charytatywną.

Ważnym składnikiem jest także obecna na cmentarzu zieleń, w tym zachowany zespół starodrzewu, zlokalizowany przede wszystkim wzdłuż głównej alei oraz ogrodzenia. Przywołany układ zieleni tworzą przeważnie drzewa z rodzaju Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec) i Quercus (dąb). Na terenie cmentarza występują także współczesne nasadzenia, wprowadzone najprawdopodobniej m.in. przez osoby posiadające na nim groby swoich bliskich. Do najczęściej spotykanych roślin, zaliczyć należy krzewy (np. rodzaju Chamaecyparis – cyprysik, Pinus – sosna, Thuja – żywotnik) oraz pnącza (np. z rodzaju Hedera – bluszcz). Rzadziej są to sezonowe rośliny kwiatowe, zdobiące wybrane groby.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.03.2026 r.