Kościół pw. Nawiedzenia NMP od wieków jest też znaczącym sanktuarium maryjnym, w którym kultywowana jest słynąca cudami figura Matki Bożej z Dzieciątkiem, należąca do unikatowego w skali Europy typu Madonny szafkowej.

Historia

W 1593 roku Jerzy Grodziński, starosta przeroślski i płotewski kupił Sejny od rodziny Wiśniowieckich. W 1602 roku przekazał te dobra dominikanom. Około roku 1610 zakonnicy rozpoczęli budowę murowanego orientowanego kościoła. W 1619 roku przeniesiono doń z drewnianej świątyni szafkową figurę Matki Bożej, którą umieszczono w ołtarzu głównym, choć wiemy, że prace wykończeniowe w nowej świątyni jeszcze trwały. Konsekracji kościoła pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, św. Jerzego Męczennika i św. Jacka dokonał w 1632 roku bp wileński Jerzy Tyszkiewicz. W 1661 roku dobudowano do pd. elewacji boczną kaplicę. Duży wpływ na wygląd i funkcjonowanie zespołu klasztornego miała przebudowa kościoła z fundacji ówczesnej kolatorki Róży z Platerów Strutyńskiej oraz jej córki Teresy Druckiej-Lubeckiej rozpoczęta w 1760 roku. Po zburzeniu absydy, chóru zakonnego i zakrystii wydłużono kościół w kierunku wschodnim i odwrócono nową dwuwieżową fasadą ku miastu, powiększając przy okazji korpus budynku o dwa przęsła. Zmieniono także wyposażenie wnętrza, do którego zamówiono komplet rokokowych ołtarzy wraz z obrazami, ambonę i prospekt organowy. W XVIII stuleciu ogrodzono też murem cmentarz przykościelny. W takim stanie zespół przetrwał do czasów rozbiorów. W 1796 roku rząd pruski skonfiskował majątek dominikanów, a w 1804 skasował konwent przekazując kościół władzom diecezjalnym. W latach 1818-1925 kościół pełnił funkcję katedry diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej. Szczególnym wydarzeniem w historii kościoła była nawałnica, która w 1818 roku tak zniszczyła budynek, że został on zamknięty na ttrzy lata. W 1872 roku diecezję objął bp Piotr Wierzbowski, który własnym kosztem wybudował w 1880 roku boczną kaplicę, do której w 1882 roku przeniesiono cudowną figurę Matki Bożej. Obie wojny szczęśliwie oszczędziły kościół i klasztor, lecz brak środków na remont doprowadził do znacznego pogorszenia ich stanu technicznego. W 1975 roku papież Paweł VI nadał kolegiacie sejneńskiej tytuł bazyliki mniejszej. W tym samym roku uznawana za cudowną gotycka figura Madonny z Dzieciątkiem została ukoronowana koronami papieskimi przez kardynałów Stefana Wyszyńskiego i Karola Wojtyłę. Wydarzenia te znacznie podniosły rangę sejneńskiego ośrodka kultowego. 

W latach 1996-1998 odnowiono kościół zewnątrz i wewnątrz m.in. naprawiono fundamenty i położono nowe tynki. Dzięki badaniom stratygraficznym tynków zewnętrznych określono pierwotną kolorystykę elewacji, co pozwoliło na przywrócenie im pierwotnego wyglądu. W trakcie prac odkryto krypty pod lewą i środkową nawą kościoła, do których wejścia zostały przykryte posadzką. Ostatni generalny remont świątyni i częściowo ogrodzenia zespołu przeprowadzono w latach 2016-2023. Konserwacji poddano też zespół ołtarzowy. 

Opis

Zespół klasztorny usytuowany jest w centrum miasta, przy północno-wschodniej pierzei dawnego rynku (ob. Plac św. Agaty), u wylotu głównej ulicy Józefa Piłsudskiego. Kościół pw. Nawiedzenia NMP skierowany jest prezbiterium na zachód, włączony we wschodnie skrzydło klasztoru. Murowany, o korpusie nawowym założonym na rzucie prostokąta, połączonym od wsch. z masywem wieżowym i z dwiema kaplicami w elewacjach bocznych. Fasada dwuwieżowa, podzielona na osie zwielokrotnionymi pilastrami toskańskimi w małym porządku dźwigającymi przerwane faliste gzymsy. Wieże przekryte baniastymi hełmami, szczyt międzywieżowy o falisto-łamanym zarysie. Pozostałe elewacje o uproszczonej artykulacji z użyciem narożnych lizen i gzymsów listwowych. Nad prezbiterium schodkowy szczyt będący zwieńczeniem pierwotnej fasady, wypełniony dwoma rzędami blend i aediculi, połączony z sygnaturką. Wnętrze kościoła trójnawowe, halowe, rozdzielone pięcioma parami czworobocznych filarów, nawa główna przekryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, boczne krzyżowymi. Nad kruchtą chór muzyczny o falistym narysie parapetu. Wyposażenie rokokowe (po 1760 r.) z bogatą dekoracją ornamentalną i rzeźbiarską, złożone z ołtarza głównego z tabernakulum, ośmiu ołtarzy bocznych, ambony, prospektu organowego oraz balustrady chóru muzycznego. W bocznych kaplicach eklektyczne ołtarze (l. 80. XIX w.), w ołtarzu kaplicy północnej gotycka figura szafkowa Matki Bożej z Dzieciątkiem (XIV/XV w.).

Kościół pw. Nawiedzenia NMP odznacza się przede wszystkim wartościami artystycznymi, których nie zatarły przekształcenia, jakim był poddawany na przestrzeni kilku wieków. Najważniejsza przebudowa, która w bardzo dużym stopniu zmieniła sylwetę i dyspozycję wnętrza świątyni została przeprowadzona w latach 60. XVIII stulecia. Zatrudniony do niej architekt (identyfikowany przez niektórych badaczy z nadwornym projektantem Platerów Antonim Paraccą) nadał fasadzie rys charakterystyczny dla tzw. baroku wileńskiego, dzięki czemu sejneński kościół jest obecnie jedynym architektonicznym przykładem tego nurtu w województwie podlaskim. Zmiana orientacji świątyni i wzbogacenie jej o monumentalną dwuwieżową fasadę sprawiło, że kościół stał się dominantą w krajobrazie Sejn i zamknięciem najważniejszej osi widokowej czyli dzisiejszej ulicy Józefa Piłsudskiego. 

Dopełnieniem wartościowej artystycznie architektury kościoła jest dobrze zachowane wyposażenie z 3. ćwierci XVIII w. Zespół stiukowych ołtarzy wraz z amboną dzięki swojej miękkiej, niearchitektonicznej strukturze połączonej z bogatą ornamentyką jest bardzo dobrym przykładem plastyki rokokowej. Wraz z wystrojem rzeźbiarskim i malarskim tworzy unikatowy na tych terenach zespół ruchomości przeznaczonych do kościoła dominikańskiego, o czym świadczy rozbudowana ikonografia. Na tle innych podominikańskich kościołów województwa podlaskiego, których zasoby zostały znacząco uszczuplone przez kasaty klasztorów, zabory i wojny, wyposażenie kościoła w Sejnach należy do najbardziej kompletnych, chociaż XIX-wieczne przekształcenia osłabiły jego czytelność. 

Sejneńska bazylika jest od swego zarania miejscem kultu słynącej cudami figury Matki Bożej z Dzieciątkiem. Ta unikalna gotycka rzeźba należy do typu Madonn szafkowych i jest datowana na przełom XIV i XV w. W Europie zachowało się zaledwie sześć takich figur prezentujących typ ikonograficzny rozpowszechniony na terenach państwa krzyżackiego w latach 1390-1450. Sejneńska figura Madonny odznacza się bogatą ikonografią, której głównym motywem jest przedstawienie Matki Bożej jako świątyni Trójcy Świętej, którą stała się poprzez Wcielenie. Zamknięta figura ukazuje tronującą Matkę Bożą z Dzieciątkiem jako Sedes Sapientiae oraz drugą Ewę podającą jabłko Dzieciątku Jezus czyli drugiemu Adamowi, odkupicielowi ludzkich grzechów. Po otwarciu drzwiczek oglądać możemy płaskorzeźbione wyobrażenie Tronu Łaski połączone z malarskim przedstawieniem tematu Mater Misericordiae jako modlących się wiernych różnych stanów chroniących się pod opiekuńczym płaszczem Maryi. Kult, jakim obdarzano przez kilka wieków tę słynącą cudami figurę sprawił, że kościół w Sejnach stał się znaczącym sanktuarium maryjnym.

Zabytek dostępny

Oprac. dr Aneta Kułak, dr Grzegorz Ryżewski, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 01.07.2024 r.